⛓️ Przyimki złożone
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
Fundament: grammatykalizacja i narodziny wielowyrazowych przyimków
The historical foundation — grammaticalization and the birth of multi-word prepositions
Zasady
Zanik przypadków i narodziny angielszczyzny analitycznejStaroangielski, podobnie jak dzisiejszy niemiecki czy łacina, dysponował rozbudowanym systemem przypadków — subtelne relacje logiczne w rodzaju 'z powodu czegoś', 'w czyimś imieniu' czy 'za pomocą czegoś' dało się wtedy oddać samą końcówką fleksyjną rzeczownika, bez żadnego dodatkowego słówka. Kiedy między XI a XIV wiekiem te końcówki uległy masowej erozji fonetycznej — ten sam proces, który starł niemal całą odmianę czasownika i doprowadził do zaniku ogólnego, germańskiego szyku V2 — angielski stracił swój dawny, wbudowany w rzeczownik sposób sygnalizowania takich relacji. Musiał go czymś zastąpić, i zastąpił go czymś zupełnie innym niż końcówka: całymi frazami przyimkowymi budowanymi ad hoc z istniejących już słów. Złożone przyimki, którymi zajmuje się ten temat, to żywy, wciąż czytelny pomnik tamtej wielkiej wymiany — dowód na to, że tam, gdzie łacina czy niemiecki wciąż zmieniają samą końcówkę rzeczownika, angielski musiał wynaleźć sobie zupełnie nowe słowo, i to często niejedno.
Grammatykalizacja: jak zwykły rzeczownik zamienia się w narzędzie gramatyczneMechanizm, który to umożliwił, językoznawcy nazywają grammatykalizacją: pełnoznaczne słowo — rzeczownik, czasownik, imiesłów — stopniowo traci swoje pierwotne, konkretne znaczenie i twardnieje w czysto funkcyjny element gramatyczny, pozbawiony już własnej, niezależnej treści. Rzeczownik 'sake' w 'for the sake of' nie oznacza dziś dla przeciętnego użytkownika angielskiego zupełnie nic samodzielnie — nikt nie powie po prostu 'a sake' w rozmowie — a mimo to funkcjonuje bez zarzutu jako część utrwalonej frazy przyimkowej. To dokładnie ten sam mechanizm, który zamienił staroangielski czasownik 'willan' (chcieć) w dzisiejszy czasownik posiłkowy czasu przyszłego 'will', czy łaciński czasownik 'habere' (mieć) w francuski i włoski wykładnik przyszłości. Złożone przyimki to po prostu jedna z licznych stacji końcowych tej samej podróży — od pełnego, samodzielnego znaczenia do czystej, niewidzialnej funkcji gramatycznej.
Anatomia kanapki: przyimek + rzeczownik bez przedimka + przyimekWiększość klasycznych złożonych przyimków angielskich (by means of, for the sake of, in spite of, on behalf of, in accordance with, by virtue of) ma dokładnie tę samą, trójwarstwową budowę: pierwszy przyimek otwierający frazę, w środku rzeczownik pozbawiony przedimka, a na końcu drugi przyimek łączący całość z resztą zdania. Brak przedimka przed środkowym rzeczownikiem nie jest przypadkiem stylistycznym — to najpewniejszy sygnał, że dany rzeczownik przestał być pełnoprawnym, samodzielnie odmienianym elementem zdania, a stał się zamrożonym trybikiem w większej, gramatycznej maszynerii. Dokładnie ten sam mechanizm degradacji przedimka widać w innych sfrazeologizowanych wyrażeniach instytucjonalnych czy instrumentalnych typu 'by car', 'on foot', 'in prison' — gdy rzeczownik przestaje odnosić się do konkretnego, policzalnego egzemplarza, a zaczyna nazywać funkcję albo sposób, przedimek po prostu znika, bo nie ma już czego wskazywać.
Trzy warstwy słownictwa: germański szkielet, romańskie serceAngielskie słownictwo historycznie układa się w trzy nakładające się warstwy: rdzennie germańską (słowa codzienne, krótkie, odziedziczone wprost ze staroangielskiego), normandzko-francuską (zapożyczenia po podboju roku 1066, głównie z domeny prawa, administracji i dworu) oraz łacińską renesansową (uczone zapożyczenia wprost z klasycznej łaciny od XV-XVI wieku). Złożone przyimki są niemal podręcznikowym przykładem tej warstwowości w miniaturze: przyimki spajające całą frazę (in, on, by, for, with) są niemal bez wyjątku rdzennie germańskie, podczas gdy rzeczownik ukryty w środku niemal zawsze pochodzi z warstwy francuskiej lub łacińskiej — regard, terms, account, virtue, favour, spite, sake to zapożyczenia, nie odziedziczone rdzennie słowa. Każdy złożony przyimek jest więc dosłownie hybrydą: germańskim szkieletem owiniętym wokół romańskiego serca, żywym śladem zderzenia dwóch tradycji językowych na jednym niewielkim, kilkuwyrazowym wyrażeniu, którego użytkownicy na co dzień w ogóle nie postrzegają jako złożonego z dwóch odrębnych historii.
Droga od konkretu do abstrakcji: przestrzeń jako matryca logikiPrześledzenie historii poszczególnych złożonych przyimków ujawnia powtarzający się wzorzec semantyczny: zaczynają jako słowa czysto przestrzenne (in front of the house — fizycznie przed budynkiem), a z czasem tę samą strukturę składniową zaczyna się używać do relacji czysto abstrakcyjnych, logicznych czy argumentacyjnych (in favour of a proposal, in terms of cost). Logika jako metaforyczne rozszerzenie przestrzeni to jeden z najbardziej rozpowszechnionych wzorców poznawczych w językach świata, nie tylko w angielskim. To dlatego mówimy, że jakiś argument stoi 'przed' innym, że coś jest 'w zgodzie z' czymś (in accordance with), albo że stanowisko jest 'za' czymś (in favour of) — fizyczna bliskość, zgodność kierunku czy stanie po jednej stronie zostały odziedziczone jako gotowe metafory do opisu relacji, których nikt nigdy fizycznie nie widział ani nie zmierzył linijką.
Skamieniałe rzeczowniki: dlaczego nie istnieje 'two sakes' ani 'a big regard'Najlepszym dowodem na to, że rzeczownik w środku złożonego przyimka przestał być zwykłym rzeczownikiem, jest to, czego dziś zrobić z nim nie można: nie da się go spluralizować (nie istnieje 'for the sakes of'), nie da się wstawić przed niego przymiotnika (nie istnieje 'for the great sake of'), nie da się go zastąpić zaimkiem wskazującym. Prawdziwy, żywy rzeczownik angielski pozwala na to wszystko swobodnie — te tutaj są syntaktycznie zamrożone dokładnie w jednej, ustalonej formie, mimo że ortograficznie wciąż wyglądają jak zwykłe słowo. Ten rozziew między wyglądem a funkcją jest sednem grammatykalizacji: słowo formalnie nie zmieniło pisowni, ale zmieniło kategorię gramatyczną, przechodząc z klasy 'samodzielny rzeczownik' do funkcjonalnej roli 'nierozłączna część przyimka' — i właśnie dlatego, mimo francuskiego czy łacińskiego pochodzenia, żaden rodzimy użytkownik nie odczuwa dziś tych wyrażeń jako 'obcych' ani 'złożonych z kilku słów'.
Kiedy używamy
- Złożony przyimek = zwykle: przyimek + rzeczownik BEZ przedimka + przyimek (by means of, for the sake of, in spite of...)
- Rzeczownik w środku jest zamrożony: bez liczby mnogiej, bez przedimka, bez własnych modyfikatorów przymiotnikowych
- Niemal zawsze romański (francusko-łaciński) rdzeń wewnątrz, germańskie przyimki na zewnątrz
- Typowa droga znaczeniowa: konkret przestrzenny → relacja abstrakcyjna/logiczna (in front of → in favour of)
Kluczowe przykłady
grammaticalizationzanik przypadkówwarstwy słownictwain spite offor the sake of
Przykłady
In front of the courthouse, protesters gathered by the dozen.
Przed budynkiem sądu tłumnie zebrali się protestujący.
The committee voted in favour of the proposal, twelve to three.
Komisja zagłosowała za wnioskiem, dwanaście do trzech.
For the sake of the children, they agreed to stay civil.
Ze względu na dzieci zgodzili się zachowywać kulturalnie.
In spite of everything that had gone wrong, she still finished the marathon.
Mimo wszystkiego, co poszło nie tak, i tak ukończyła maraton.
Dodawanie i wyjątek: apart from, except for, in addition to, on top of
Adding and excepting — apart from, except for, in addition to, on top of
Zasady
Wspólny korzeń apart i except: najpierw odłóż na bok, dopiero potem uogólniaj'Apart' pochodzi ze starofrancuskiego a part, dosłownie 'na stronę, osobno' (łacińskie ad partem, 'ku części/udziałowi'), a 'except' z łacińskiego imiesłowu exceptus, od czasownika excipere — 'wyjąć, wziąć osobno' (ex- 'na zewnątrz' + capere 'brać'). Obydwa słowa, mimo zupełnie różnych źródeł, opowiadają dokładnie tę samą historię gestem: najpierw fizycznie wyjmij jeden element z grupy i odłóż go na bok, dopiero potem formułuj ogólne stwierdzenie o tym, co zostało. To dlatego oba tak naturalnie służą dziś do wyrażania wyjątku — 'nobody came, except John' i 'the room was empty, apart from a single chair' to dwa niezależnie wykute narzędzia do tej samej logicznej operacji: wydzielenia jednego elementu poza nawias reguły ogólnej.
Podwójne życie 'apart from': dodanie czy wyjątek?'Apart from' jest jednym z niewielu złożonych przyimków niosących wbudowaną, systemową dwuznaczność — potrafi znaczyć zarówno 'z wyjątkiem' (Apart from a scratch, the car is fine — usuwamy jeden element i mówimy o reszcie), jak i 'oprócz, w dodatku do' (Apart from teaching, she also writes novels — nie usuwamy nic, tylko dokładamy kolejny fakt). Rozstrzyga wyłącznie logika zdania: jeśli 'odłożenie na bok' wspomnianego elementu zostawia za sobą mniejszy, bardziej jednorodny zbiór, mamy do czynienia z wyjątkiem; jeśli drugi element po prostu dopisuje się do pierwszego, nie usuwając niczego, mamy do czynienia z dodaniem. Ta sama podwójność cechuje pokrewne 'besides', co nie jest przypadkiem — oba wyrosły z tego samego, starszego wzorca 'poza tym, co już wymieniono', a kierunek (dodaj czy odejmij) doprecyzowuje wyłącznie kontekst zdania, nigdy sama forma gramatyczna.
'Except' a 'except for': subtelna różnica między członkiem zbioru a zastrzeżeniemSamo 'except' naturalnie łączy się z elementem należącym do tej samej kategorii co reszta wymienianych rzeczy (everyone except Tom — Tom jest jednym z 'everyone'), podczas gdy 'except for' bywa potrzebne tam, gdzie to, co następuje, nie jest ściśle 'członkiem' opisywanego zbioru, lecz raczej zastrzeżeniem do skądinąd prawdziwego stwierdzenia ogólnego (The essay was excellent, except for a few typos — literówki nie są 'jedną z cech eseju' wyłączoną z reszty, tylko osobną, drobną skazą na ogólnie pozytywnej ocenie). To subtelne rozróżnienie między 'wyjątkiem od zbioru' a 'zastrzeżeniem do osądu' rzadko bywa świadomie tłumaczone, a mimo to konsekwentnie kieruje wyborem rodzimych użytkowników między obiema formami.
'With the exception of': biurokratyczny awans zwykłego 'except for'Rzeczownik 'exception' (łacińskie exceptio, ta sama rodzina co 'except') pozwolił zbudować pełnowymiarową, formalną 'kanapkę' przyimkową with the exception of, funkcjonalnie tożsamą z except for, ale odzianą w bardziej oficjalny, urzędowy ton — typową dla raportów, regulaminów, oficjalnych wykazów i protokołów (All members were present, with the exception of the treasurer). Mechanizm jest identyczny jak przy 'due to' czy 'in favour of': zwykły czasownik lub przyimek zostaje przekształcony w abstrakcyjny rzeczownik (nominalizacja), a następnie wstawiony w klasyczną ramę prep + rzeczownik + prep, co automatycznie podnosi rejestr wypowiedzi, nie zmieniając ani odrobiny jej dosłownej treści logicznej.
'In addition to', 'on top of', 'as well as': trzy rejestry tej samej idei dokładaniaTe trzy wyrażenia niosą dokładnie tę samą logiczną treść — dołożenie kolejnego elementu do już istniejącego — ale każde przez inną metaforę i w innym rejestrze. 'In addition to' (łacińskie ad-ditio, 'dokładanie ku') to najformalniejsza, najbardziej przezroczysta wersja, typowa dla pism urzędowych i akademickich. 'On top of' czerpie z żywej, dosłownej metafory fizycznego piętrzenia jednej rzeczy na drugiej i w praktyce niemal zawsze niesie dodatkowy ładunek emocjonalny przeciążenia czy uciążliwości (On top of losing his job, he had to move house — rzeczy 'piętrzą się' na kimś opresyjnie, nie neutralnie). 'As well as' wywodzi się od przysłówka 'well' w znaczeniu 'równie dobrze, także' i zachowuje się bardziej jak spójnik koordynujący niż jak klasyczny przyimek — stąd jego elastyczność składniowa, bliższa 'and' niż sztywnej ramie prep + rzeczownik + prep typowej dla reszty rodziny.
Kiedy używamy
- except for / apart from + rzeczownik/gerund — wyjątek od ogólnej reguły
- apart from / besides — UWAGA: mogą znaczyć zarówno 'poza, oprócz' (wyjątek), jak i 'w dodatku do' (dodanie) — rozstrzyga kontekst
- with the exception of — formalny odpowiednik 'except for' w raportach i regulaminach
- in addition to (formalnie) / on top of (nieformalnie, często z odcieniem przeciążenia) / as well as (neutralnie, bliżej spójnika) — dokładanie kolejnego elementu
Kluczowe przykłady
apart fromexcept forwith the exception ofin addition toon top of
Przykłady
Apart from one broken chair, the whole shipment arrived intact.
Poza jednym zepsutym krzesłem cała przesyłka dotarła w całości.
Apart from running the shop, she also trains the local football team.
Oprócz prowadzenia sklepu trenuje też lokalną drużynę piłkarską.
All the figures were accurate, except for one small rounding error.
Wszystkie liczby były dokładne, poza jednym drobnym błędem zaokrąglenia.
On top of the flight being delayed, our luggage went missing.
Oprócz opóźnienia lotu zaginął jeszcze nasz bagaż.
With the exception of Friday, the museum is open every day.
Z wyjątkiem piątku muzeum jest otwarte codziennie.
Przyczyna: XX-wieczna wojna o 'due to'
Reason and cause — the twentieth-century battle over 'due to'
Zasady
'Due': dług przemieniony w przymiotnik przyczyny'Due' pochodzi ze starofrancuskiego deu, imiesłowu czasownika devoir — 'być winnym, mieć obowiązek zwrócić' (łacińskie debere, ten sam rdzeń co 'debt' i 'duty'). Pierwotnie 'due' znaczyło dosłownie 'należny, wymagalny' — rent due on the first of the month, dług, który komuś się 'należy' i musi zostać spłacony. Stąd już tylko krok do znaczenia przenośnego: skutek jest komuś czy czemuś 'winny' swoje istnienie, tak jak dług jest winny wierzycielowi spłatę — the delay was due to the storm dosłownie znaczyło niegdyś 'opóźnienie było zawdzięczane, należne burzy', z 'due' funkcjonującym jako zwykły przymiotnik orzecznikowy, wymagający czasownika 'be' przed sobą, dokładnie jak 'similar to' czy 'attributable to'.
Ironiczny pojedynek bliźniaków: 'due' i 'owing' z tego samego długuPrzez cały XIX i pierwszą połowę XX wieku 'due to' zaczęło coraz śmielej wypełzać poza swoją macierzystą pozycję po 'be' i pojawiać się na samym początku zdania, w roli pełnoprawnego przyimka przyczyny (Due to the storm, the flight was cancelled). Purystyczni normatywiści (najsłynniej Henry Fowler w swoim słowniku angielskiego użycia) uznali to za rażący błąd i domagali się w tej pozycji wyłącznie 'owing to' — imiesłowu czasownika 'owe' (zawdzięczać, być winnym), zgramatykalizowanego w przyimek na dokładnie tej samej zasadzie co 'regarding' czy 'considering'. Ironia losu polega na tym, że 'due' i 'owe/owing' to w gruncie rzeczy dwa niezależne, konkurencyjne wcielenia tej samej metafory długu — a mimo wspólnego rodowodu pojęciowego stały się w oczach normatywistów przeciwnikami: jedno 'poprawne' na początku zdania, drugie rzekomo nie.
Kto wygrał: żywy przypadek zmiany językowej w czasie rzeczywistymDziś, kilka pokoleń później, spór jest praktycznie rozstrzygnięty na korzyść uzusu: 'due to' na początku zdania funkcjonuje bez zarzutu we wszystkich rejestrach, łącznie z formalnym pismem urzędowym i akademickim, a wielu współczesnych native speakerów nie ma pojęcia, że kiedykolwiek uchodziło za błąd. To rzadki przypadek, w którym można obserwować grammatykalizację — przejście przymiotnika w pełnoprawny przyimek — niemal w czasie rzeczywistym, udokumentowaną w słownikach użycia z dokładnymi datami sporu. Lekcja socjolingwistyczna jest wyraźna: reguły normatywne zwykle o pokolenie lub dwa spóźniają się za faktyczną zmianą językową, a to, co uchodziło za 'niepoprawne' w 1960 roku, dziś nikogo nie razi.
'Because of', 'on account of', 'as a result of': trzy różne obrazy tej samej przyczynowości'Because' to skamielina staroangielskiego by cause — dosłownie 'przy przyczynie', z zapożyczonym z francuskiego rzeczownikiem 'cause' (łacińskie causa). 'On account of' czerpie z metafory księgowej: 'account' (starofrancuskie aconter, 'liczyć, rozliczać') przywołuje obraz przyczyny jako pozycji, którą można 'zapisać na czyjeś konto' jako odpowiedzialną za skutek. 'As a result of' jest najbardziej nowoczesnym z tej trójki, budowanym na łacińskim resultare — dosłownie 'odbić się, odskoczyć z powrotem' — skutek jest tu obrazowany jako piłka, która 'odbija się' do przodu z przyczyny niczym z odbijającej powierzchni. Trzy różne obrazy — sąsiedztwo, rachunek księgowy, odbicie fizyczne — dla jednej i tej samej relacji logicznej, ułożone dziś w naturalną drabinę rejestru od because of (neutralne, wszędzie) przez due to/owing to (średnio formalne) po on account of i as a result of (formalne, pisemne).
'Thanks to': fałszywa wdzięczność jako narzędzie ironii'Thanks to' dosłownie przypisuje komuś zasługę, tak jak wypowiadane na głos podziękowanie — i w typowym użyciu rzeczywiście wprowadza przyczynę pozytywną (Thanks to her hard work, the project succeeded). Ale właśnie ta wbudowana konotacja wdzięczności czyni z niego wyjątkowo poręczne narzędzie ironii: mówiący celowo używa formy 'podziękowania' dla przyczyny wybitnie negatywnej, uzyskując efekt sarkastycznego obwinienia (Thanks to the traffic, I missed my flight) — mechanizm retoryczny znany jako fałszywa uprzejmość, w którym forma gramatyczna wdzięczności zderza się z treścią skargi, a właśnie to zderzenie niesie ładunek ironii silniejszy niż zwykłe 'because of the traffic'.
'According to': inna rodzina — źródło informacji, nie przyczyna'According' pochodzi od starofrancuskiego acorder — 'być w zgodzie, harmonizować' (łacińskie ad + cor, dosłownie 'ku sercu', a więc 'zgodnie z czyimś sercem/wolą'). Mimo pozornego podobieństwa formalnego do reszty rodziny 'according to' nie wyraża przyczyny, lecz źródło informacji lub cudzą opinię, z którą coś 'jest w zgodzie' (According to the report, sales have doubled — 'zgodnie z tym, co mówi raport'). To rozróżnienie bywa mylone przez uczących się właśnie dlatego, że formalnie 'according to' wygląda jak kolejny człon rodziny 'due to/owing to', choć semantycznie należy do zupełnie innej kategorii — kategorii przypisania/cytowania źródła, a nie kategorii przyczyny i skutku.
Kiedy używamy
- because of (neutralne, wszędzie) < due to / owing to (średnio formalne) < on account of / as a result of (formalne, pisemne)
- due to na początku zdania — dziś standardowe we wszystkich rejestrach, choć przez dekady uchodziło za błąd (poprawną formą miało być tylko owing to)
- thanks to — zwykle przyczyna pozytywna, ale często używane ironicznie dla przyczyny negatywnej
- according to — UWAGA: nie przyczyna, lecz źródło informacji/cudza opinia ('zgodnie z')
Kluczowe przykłady
due toowing tobecause ofthanks toaccording to
Przykłady
Due to a technical fault, the ceremony had to be postponed.
Z powodu usterki technicznej ceremonię trzeba było przełożyć.
Thanks to the taxi driver's shortcut, we made it just in time.
Dzięki skrótowi taksówkarza zdążyliśmy w samą porę.
Thanks to the roadworks, the whole street was gridlocked for hours.
Przez te roboty drogowe cała ulica stała w korku godzinami.
According to the latest survey, most residents support the plan.
Zgodnie z najnowszą ankietą większość mieszkańców popiera ten plan.
The concert was cancelled on account of the singer's sudden illness.
Koncert odwołano z powodu nagłej choroby wokalistki.
Cel, środek i reprezentacja: jak proces sądowy, cios i czyjś bok stały się przyimkami
Purpose, means and representation — how a lawsuit, a blow and someone's side became prepositions
Zasady
'By means of', 'by way of', 'by dint of': trzy metafory tej samej metody'Means' wywodzi się z łacińskiego media — 'rzeczy pośrednie, środkowe', czyli narzędzie stojące między zamiarem a jego skutkiem. 'Way' to rdzennie germański rzeczownik (staroangielskie weg, 'droga, ścieżka'), którego znaczenie przestrzenne — 'droga, którą się idzie' — rozszerzono metaforycznie na 'metodę, sposób postępowania' (by way of an example — dosłownie 'drogą przykładu'). Najbardziej malowniczy z trójki jest 'by dint of' — 'dint' to staroangielskie dynt, 'uderzenie, cios', a fraza by dint of hard work znaczy dosłownie 'siłą ciosów ciężkiej pracy' — żywy obraz osiągnięcia celu przez powtarzane, mozolne uderzenia wysiłku, dziś kompletnie niesłyszalny w codziennym 'dint', które poza tą jedną frazą praktycznie wyginęło z języka.
'By virtue of': od męskiej cnoty do biurokratycznej podstawy prawnej'Virtue' pochodzi z łacińskiego virtus — 'siła, męstwo, cnota' (od vir, 'mężczyzna') — słowa pierwotnie oznaczającego fizyczną i moralną siłę charakteru. W angielszczyźnie prawniczej i administracyjnej znaczenie to spłowiało do czysto logicznej 'mocy, na podstawie której' coś się dzieje (by virtue of his position — nie dzięki jego osobistym cnotom, lecz na mocy przypisanej mu władzy urzędowej). To podręcznikowy przykład bielenia semantycznego (semantic bleaching): słowo niegdyś naładowane moralnie i emocjonalnie ('cnota, męstwo') zostaje sprowadzone do neutralnego, technicznego łącznika logicznego, tracąc po drodze niemal cały swój pierwotny ciężar znaczeniowy.
'For the sake of' i 'for the purpose of': proces sądowy kontra jawna intencja'Sake' to staroangielskie sacu — 'sprawa sądowa, spór, powód do procesu' (spokrewnione z niemieckim Sache, 'rzecz, sprawa'). Poza tą jedną, zamrożoną frazą (oraz bliskimi jej skamielinami 'for God's sake', 'for goodness' sake') rzeczownik ten praktycznie wymarł we współczesnym angielskim — sądowe, proceduralne słowo ukryte dziś wewnątrz codziennej frazy o poświęceniu, którego pochodzenia nie rozpozna już niemal żaden rodzimy użytkownik. 'Purpose' natomiast, z łacińskiego propositum — 'rzecz postawiona z przodu, zamiar' — zachowało swoje znaczenie znacznie wierniej, przez co for the purpose of brzmi dla ucha bardziej przezroczyście i dosłownie niż tajemniczo zamrożone for the sake of, mimo że oba wyrażają dziś niemal to samo: cel lub dobro, dla którego coś się robi.
'On behalf of': stanąć u czyjegoś boku'Behalf' wywodzi się ze staroangielskiego be healfe — dosłownie 'przy połowie/boku (kogoś)', gdzie healf oznaczało po prostu 'połowę, stronę, bok' (to ten sam rdzeń, co w słowie 'half'). Obraz stojący za tym wyrażeniem jest uderzająco dosłowny: działać 'on behalf of' kogoś to stanąć fizycznie u jego boku, jako jego druga połowa, jego zastępca w danej sprawie. Ta przestrzenno-partytywna metafora reprezentacji przetrwała nietknięta aż do dzisiejszej angielszczyzny prawniczej i dyplomatycznej (I am writing on behalf of my client), mimo że sam rzeczownik 'behalf' od dawna nie istnieje już poza tą jedną, skamieniałą frazą przyimkową.
'Instead of', 'in place of', 'in lieu of': trzy warstwy jednego słowa 'miejsce'Wszystkie trzy wyrażają substytucję, ale każde inną drogą dotarło do rzeczownika oznaczającego 'miejsce'. 'Instead' zrosło się w jedno słowo ze średnioangielskiego in stead — stead to rdzennie germański rzeczownik oznaczający 'miejsce, pozycję' (ten sam rdzeń co niemieckie Stadt, 'miasto', oraz angielskie 'homestead', 'bedstead'), dziś w pełni stopiony ortograficznie i najbardziej neutralny rejestrowo z całej trójki. 'In place of' zachowuje ten sam rdzennie angielski rzeczownik 'place' w rozłącznej, nieprzykrytej formie, brzmiąc odrobinę bardziej formalnie mimo identycznego znaczenia. 'In lieu of' zapożycza francuski rzeczownik lieu (z łacińskiego locus, 'miejsce') wprost, bez żadnej anglicyzacji, co czyni je najbardziej książkowym, prawniczym wariantem trójki — trzy niezależne historie tego samego słowa 'miejsce', ułożone dziś w naturalną drabinę formalności czysto na podstawie pochodzenia leksykalnego.
'As opposed to' i 'in contrast to': wybór kontra zwykła różnicaOba wyrażenia budują się na łacińskiej metaforze przestrzennego przeciwstawienia — 'oppose' z ob- ('przeciw') + ponere ('stawiać'), dosłownie 'postawiony naprzeciw'; 'contrast' z contra ('przeciw') + stare ('stać'), dosłownie 'stać naprzeciw'. Mimo wspólnego rodowodu pojęciowego pragmatyka obu ustaliła subtelnie różne funkcje: 'as opposed to' zwykle ramuje świadomy wybór lub preferencję między dwiema opcjami (working from home, as opposed to commuting every day — ktoś aktywnie wybiera jedno zamiast drugiego), podczas gdy 'in contrast to' zwykle po prostu zestawia dwa fakty obok siebie bez sugerowania niczyjej decyzji (in contrast to last year's figures, profits have doubled — same liczby, żadnego wyboru). Dwa słowa 'stanąć naprzeciw' rozeszły się więc w dwóch różnych kierunkach: jedno w stronę decyzji, drugie w stronę neutralnej obserwacji.
Kiedy używamy
- by means of / by way of / by dint of — sposób lub narzędzie osiągnięcia czegoś (trzy różne metafory: narzędzie, droga, uderzenie)
- by virtue of — na mocy/podstawie czegoś (formalnie, prawniczo)
- for the sake of / for the purpose of — cel lub dobro, dla którego coś się robi
- on behalf of — w czyimś imieniu, jako reprezentant
- instead of (neutralnie) / in place of (formalniej) / in lieu of (najbardziej książkowo) — substytucja
- as opposed to — świadomy wybór/preferencja między opcjami; in contrast to — neutralne zestawienie faktów
Kluczowe przykłady
by means ofby virtue offor the sake ofon behalf ofinstead ofin lieu of
Przykłady
By dint of sheer persistence, she eventually won the contract.
Dzięki samej wytrwałości ostatecznie zdobyła ten kontrakt.
By virtue of her seniority, she chairs every board meeting.
Na mocy swojego stażu przewodniczy każdemu posiedzeniu zarządu.
The lawyer signed the settlement on behalf of her client.
Prawniczka podpisała ugodę w imieniu swojej klientki.
We used honey in lieu of sugar, since the shop had run out.
Użyliśmy miodu zamiast cukru, bo w sklepie akurat się skończył.
In contrast to his brother, he never wanted to leave the village.
W przeciwieństwie do swojego brata nigdy nie chciał opuszczać wioski.
Zamrożone imiesłowy: gdy całe zdanie twardnieje w jeden przyimek
Frozen participles — when a whole clause hardens into one preposition
Zasady
Rzymski wzorzec: ablativus absolutus i jego angielskie kalkiŁacina potrafiła zbudować całą, gramatycznie 'odłączoną' klauzulę imiesłowową ze swoim własnym, domyślnym podmiotem — konstrukcję zwaną ablativus absolutus ('sprawie ustalonej, rzeczy stojącej niezależnie'). Angielski, przez wieki uczonego tłumaczenia tekstów łacińskich w prawie, teologii i administracji, przejął ten nawyk składniowy i w niektórych przypadkach skopiował go niemal dosłownie. Najczystszym przykładem jest 'notwithstanding' — kalka łacińskiego non obstante, dosłownie '[to] nie stojące na przeszkodzie' (obstare, 'stać naprzeciw, blokować', to ten sam rdzeń co angielskie 'obstacle'; 'with' w staroangielskim, w przeciwieństwie do dzisiejszego znaczenia towarzyszącego, oznaczało 'przeciw', jak wciąż w niemieckim wider). Całe zdanie — 'to, co nie stoi na przeszkodzie' — stwardniało w jedno, pojedyncze słowo funkcjonujące dziś jako przyimek.
'Regarding', 'concerning', 'considering': trzy czasowniki uwagi jako przyimki'Regard', 'concern' i 'consider' to trzy czasowniki oznaczające kierowanie uwagi — spojrzenie, dotyczenie, rozważanie — których imiesłowy czynne, z domyślnym, nieokreślonym podmiotem ('ktoś patrzący na X'), z czasem wybieliły się do funkcji zwykłego przyimka znaczącego mniej więcej 'na temat'. Różnią je jednak niuanse: 'regarding' jest najbardziej neutralne i administracyjne (an email regarding the schedule); 'concerning' brzmi nieco bardziej formalnie i prawniczo, z lekkim odcieniem 'dotykający czyichś interesów' (concerns regarding the budget); 'considering' zachowuje najwięcej ze swojego pierwotnego znaczenia — sugeruje rzeczywiste WAŻENIE, branie czegoś pod uwagę jako czynnika łagodzącego (Considering the circumstances, she performed remarkably well — 'biorąc pod uwagę', nie tylko 'na temat').
'Given', 'provided', 'failing', 'barring', 'pending': rodzina wciąż czytelnych metaforTa grupa imiesłowów-przyimków wyjątkowo wyraźnie zachowała ślad swojego pierwotnego czasownika. 'Given' (imiesłów 'give') to matematyczno-logiczna 'dana, przyjęta za pewnik' przesłanka (given the circumstances — 'przyjmując okoliczności za dane'). 'Provided/providing' (od łacińskiego providere, 'przewidzieć, zabezpieczyć z wyprzedzeniem') to warunek, o który ktoś wcześniej 'zadbał, zapewnił sobie'. 'Failing' dosłownie znaczy 'w razie, gdyby X zawiodło' — żywy obraz planu awaryjnego uruchamianego, gdy pierwszy zawodzi (failing that, call the office — 'gdyby to zawiodło'). 'Barring' pochodzi od 'bar', dosłownie 'blokować' — barring accidents znaczy 'o ile wypadki nie zablokują drogi'. 'Pending' wreszcie wywodzi się z łacińskiego pendere, 'wisieć' — coś 'pending' dosłownie 'zawisło' nierozstrzygnięte, oczekując wyniku (pending the investigation — 'póki śledztwo wciąż wisi w powietrzu'). W przeciwieństwie do w pełni opoznaczonego dla przeciętnego mówcy 'notwithstanding', te pięć słów wciąż niesie żywą, wyczuwalną metaforę swojego rdzenia czasownikowego.
Granica: to samo słowo jako przyimek albo jako spójnikWiele z tych słów (given, provided, considering, seeing, granted, assuming, supposing) prowadzi podwójne życie i potrafi przyłączyć bezpośrednio całe zdanie z własnym podmiotem i osobowym czasownikiem, z 'that' lub bez — w tej roli przestają być przyimkami, a stają się spójnikami podrzędnymi (Provided (that) you arrive on time, we can start. — 'provided' rządzi tu całym zdaniem, nie samą frazą rzeczownikową). Test rozstrzygający, którą rolę pełni dane słowo w danym zdaniu, jest czysto mechaniczny: jeśli po nim stoi sama fraza rzeczownikowa lub gerund, mamy przyimek; jeśli stoi podmiot plus odmieniony czasownik (z 'that' albo bez), mamy spójnik. To samo słowo, dwie różne role gramatyczne, wybierane w locie przez to, co akurat następuje po nim w zdaniu.
'With regard to', 'with respect to', 'in terms of', 'as regards': cztery odcienie 'na temat''With regard to' jest najbardziej neutralnym, wszechstronnym markerem tematu. 'With respect to' brzmi nieco bardziej technicznie i naukowo — dominuje w matematyce i naukach ścisłych (differentiate the function with respect to x). 'In terms of' wywodzi się z łacińskiego terminus — 'granica, kres' — i dosłownie każe patrzeć na coś w ramach ściśle zdefiniowanych 'warunków, wymiarów' (in terms of cost — 'w wymiarze/na płaszczyźnie kosztu', nie ogólnie 'o koszcie'), dlatego naturalnie wprowadza konkretny ASPEKT czy KRYTERIUM oceny, nie temat w ogóle. 'As regards', najbardziej archaicznie brzmiące z czwórki, to skamielina starszej, bezosobowej konstrukcji czasownikowej ('as it regards' — 'jak to dotyczy') i dziś ogranicza się niemal wyłącznie do bardzo formalnego, pisanego rejestru.
'Notwithstanding' na wyjątkowych prawach: może stanąć za rzeczownikiemSpośród wszystkich przyimków-imiesłowów tylko 'notwithstanding' zachowało niezwykłą zdolność swojego łacińskiego pierwowzoru do stania ZA rzeczownikiem, którego dotyczy, a nie tylko przed nim (the objections notwithstanding = despite the objections) — relikt swobodniejszego szyku wyrazów ablativus absolutus, wciąż standardowy w angielszczyźnie prawniczej i dyplomatycznej (Any provision to the contrary notwithstanding..., Notwithstanding clause 4 of this agreement...). Żaden inny przyimek z tej rodziny — ani regarding, ani given, ani pending — takiej postpozycji nie dopuszcza, co czyni 'notwithstanding' osobliwym, żywym reliktem w reliktowej już z natury kategorii.
Kiedy używamy
- regarding / concerning — 'na temat' (concerning nieco bardziej formalnie/prawniczo); considering — 'biorąc pod uwagę' (zachowuje sens ważenia)
- given / provided / failing / barring / pending — jako przyimek: + rzeczownik/gerund; jako spójnik: + zdanie (z 'that' lub bez)
- with regard to (neutralnie) / with respect to (naukowo) / in terms of (konkretny aspekt/kryterium) / as regards (archaicznie formalnie)
- notwithstanding — jedyny w rodzinie, który może stanąć PO rzeczowniku (the objections notwithstanding)
Kluczowe przykłady
notwithstandingregardinggiven thatprovided thatpendingablativus absolutus
Przykłady
Notwithstanding his objections, the board approved the merger.
Mimo jego sprzeciwu zarząd zatwierdził fuzję.
The board approved the merger, his objections notwithstanding.
Zarząd zatwierdził fuzję, mimo jego sprzeciwu.
Considering she'd only started last week, she handled the crisis brilliantly.
Zważywszy, że zaczęła dopiero w zeszłym tygodniu, znakomicie poradziła sobie z kryzysem.
Given the current exchange rate, it's cheaper to buy the parts abroad.
Biorąc pod uwagę obecny kurs walut, taniej jest kupić części za granicą.
With respect to the second question, the results are far less conclusive.
Jeśli chodzi o drugie pytanie, wyniki są dużo mniej jednoznaczne.
Przyimek przebrany za znak bezokolicznika — i polityka biurokratycznej prozy
The preposition disguised as an infinitive marker — and the politics of bureaucratic prose
Zasady
Podwójne życie 'to': od przyimka kierunku do znaku bezokolicznikaStaroangielskie tō było zwykłym przyimkiem kierunku, znaczącym 'ku, w stronę'. Sam bezokolicznik był wówczas odrębną, rzeczownikowatą formą czasownika z własną końcówką celownika -enne (tō gānne, dosłownie 'ku [temu] iść', 'dla chodzenia'), a 'to' po prostu rządziło tą formą jako zwykły przyimek rządzi rzeczownikiem. Gdy w średnioangielskim końcówka -enne zanikła fonetycznie, zostało samo 'to' stojące bezpośrednio przed gołym czasownikiem, i mówiący z czasem przeanalizowali je na nowo jako nierozłączny 'znak bezokolicznika', a nie osobny przyimek. Ta reanaliza nigdy jednak nie objęła stu procent przypadków — w garstce złożonych przyimków kończących się dosłownie na słowie 'to' (with a view to, in addition to, prior to, subsequent to, contrary to, owing to, close to, next to, up to, according to) to końcowe 'to' NIGDY nie przeskoczyło do roli znaku bezokolicznika. Pozostało staroświeckim, prawdziwym przyimkiem — a to oznacza, że musi rządzić rzeczownikiem albo gerundem (formą -ing, gramatycznie rzeczownikową), nigdy gołym bezokolicznikiem.
Pułapka 'with a view to doing': jak ją rozpoznać niezawodnym testemUczący się, którzy odruchowo kojarzą 'to' wyłącznie ze znakiem bezokolicznika (to succeed, to improve), regularnie piszą błędnie 'with a view to succeed' zamiast poprawnego with a view to succeeding. Niezawodny test polega na próbie wstawienia rzeczownika lub zaimka bezpośrednio po 'to': with a view to THIS, with a view to SUCCESS brzmi całkowicie naturalnie — to dowód, że mamy do czynienia z prawdziwym przyimkiem, wymagającym po sobie rzeczownika lub gerundu. Dla porównania, w prawdziwym bezokoliczniku taki test zawodzi natychmiast: I want to succeed nie da się przekształcić w *I want to success — to dowodzi, że tamto 'to' jest już wyłącznie znakiem bezokolicznika, nierozłącznym z czasownikiem, a nie samodzielnym przyimkiem rządzącym rzeczownikiem.
'Prior to' i 'subsequent to': łacińskie stopnie wyższe w przebraniu przyimków'Prior' to łaciński przymiotnik w stopniu wyższym, dosłownie 'wcześniejszy, bardziej przedni' (od tego samego rdzenia co 'primary'), a 'subsequent' to łaciński imiesłów sequens poprzedzony subsequi — 'podążać tuż za'. Oba zapożyczono w całości jako formalne zamienniki 'before' i 'after', chętnie wybierane w piśmie naukowym, medycznym i prawnym za ich precyzję i jednoznaczność (samo 'before' bywa czasem dwuznaczne między przyimkiem a spójnikiem czasowym, podczas gdy 'prior to' funkcjonuje wyłącznie jako przyimek). Ciekawostka gramatyczna: 'prior' to w łacinie forma stopnia wyższego — a więc angielskie 'prior to' etymologicznie znaczy dosłownie 'bardziej wczesny względem', ukryty, niewidzialny dziś dla użytkownika komparatyw wbudowany w z pozoru zwykły przymiotnik.
'Contrary to': nie ustępstwo, lecz jawne zaprzeczenie oczekiwaniu'Contrary' pochodzi z łacińskiego contrarius, 'przeciwny, naprzeciwległy' (od contra, 'przeciw'). Fraza 'contrary to popular belief' pełni funkcję subtelnie odmienną od koncesywnego 'despite/in spite of' — podczas gdy 'despite' przyznaje, że coś jest prawdą MIMO oczekiwania czy przeszkody, 'contrary to' wprost OBALA to oczekiwanie jako fałszywe (contrary to popular belief nie mówi 'wbrew powszechnemu przekonaniu coś jednak się dzieje', lecz 'powszechne przekonanie jest po prostu błędne'). To rozróżnienie między 'przyznaniem kontrastu' a 'jawnym zaprzeczeniem tezy' jest subtelne, ale realne, i stawia 'contrary to' bliżej markerów dyskursywnych korekty niż klasycznych przyimków koncesji.
'Close to', 'next to', 'up to': od przestrzeni fizycznej do abstrakcyjnej bliskości'Close' pochodzi z łacińskiego clausus, 'zamknięty' (przez starofrancuskie clos), którego znaczenie 'zamknięty, otoczony' rozmyło się z czasem do zwykłej fizycznej bliskości. 'Next' to stopień najwyższy staroangielskiego nēah, 'blisko' — dosłownie 'najbliższy'. Oba, podobnie jak reszta rodziny, rozszerzyły swoje pierwotnie przestrzenne znaczenie na domeny abstrakcyjne: close to tears (bliskość emocjonalna), next to impossible — utrwalony idiom wzmacniający, znaczący dziś po prostu 'niemal, prawie' i będący kolejnym stopniem semantycznego wyblaknięcia poza dosłowną fizyczną sąsiedztwo. 'Up to' czerpie z powszechnej metafory poznawczej WIĘCEJ TO W GÓRĘ i rozciąga się od granicy ilościowej (up to fifty percent off) po zakres odpowiedzialności czy decyzji (it's up to you — dosłownie 'to leży aż do ciebie', czyli w twoich rękach).
Kiedy przyimek nie wystarcza: obejście 'the fact that' dla całego zdaniaŻaden przyimek, prosty ani złożony, nie potrafi bezpośrednio rządzić całym, odmienionym zdaniem z własnym podmiotem (nie da się powiedzieć *in view of the deadline is approaching). Gdy piszącemu zależy na dołączeniu całego faktu czy twierdzenia, a nie samej rzeczy, angielski sięga po utrwalone obejście: złożony przyimek + 'the fact that' + zdanie (in view of the fact that the deadline is approaching, in spite of the fact that she had warned them). To nie ozdobny bałagan biurokratyczny, lecz strukturalna konieczność — zdanie 'the fact that...' jest samo w sobie pełnoprawną frazą rzeczownikową (z rzeczownikiem 'fact' jako głową), więc mieści się dokładnie w tej 'dziurze' kształtu rzeczownikowego, której domaga się przyimek, mimo że treściowo brzmi jak całe, niezależne zdanie.
Orwell i bunt przeciwko biurokratycznej prozieOd połowy XX wieku, najsłynniej za sprawą eseju George'a Orwella 'Politics and the English Language' (1946), a później ruchów Plain English/Plain Language w administracji i prawie na całym świecie, krytycy dostrzegli mechanizm, w którym złożone przyimki i nominalizacje wzajemnie się nakręcają: każdy złożony przyimek zaprasza po sobie abstrakcyjny rzeczownik zamiast czasownika, a każdy taki rzeczownik z kolei zaprasza kolejny złożony przyimek, by go do reszty zdania przypiąć — with regard to the implementation of measures with a view to the reduction of expenditure zamiast prostego to cut spending. Spirala ta potrafi rozmyć albo wręcz ukryć, kto właściwie co komu robi, co czyni ją poręcznym narzędziem retorycznej mgły dla urzędów, korporacji i polityków unikających jasnej odpowiedzialności.
Mistrzostwo C2: wiedzieć, kiedy NIE użyć złożonego przyimkaPrawdziwa biegłość na poziomie C2 nie polega na maksymalnym nasyceniu tekstu wyrażeniami w rodzaju 'in the event of', 'with regard to' czy 'in accordance with', lecz na trafnym osądzie, gdzie naprawdę zarabiają one na swoją dodatkową długość. Prawo, dyplomacja i pismo naukowe wciąż realnie potrzebują ich precyzji — kontrakt woli jednoznaczne 'notwithstanding clause 4' od bardziej mglistego 'but'. Ale w tekście codziennym, a nawet w większości pisma zawodowego, prostszy, jednowyrazowy przyimek albo zwykły czasownik niemal zawsze brzmi mocniej, jaśniej i bardziej przekonująco niż jego wydłużona, złożona wersja, jeśli tylko treść na tym nie traci. Ostatecznym testem biegłości językowej nie jest znajomość jak największej liczby złożonych przyimków, lecz umiejętność rozpoznania tego wąskiego pasma kontekstów, w których naprawdę są one warte swoich dodatkowych sylab.
Kiedy używamy
- with a view to / in addition to / prior to / subsequent to / contrary to / owing to / close to / next to / up to + RZECZOWNIK/GERUND, nigdy bezokolicznik ('to' tu jest przyimkiem, nie znakiem bezokolicznika)
- test: jeśli 'to X/it' brzmi naturalnie po danym wyrażeniu, 'to' jest przyimkiem i wymaga gerundu, nie bezokolicznika
- next to impossible — utrwalony idiom wzmacniający = 'niemal, prawie'
- gdy trzeba dołączyć całe zdanie, nie samą rzecz: złożony przyimek + the fact that + zdanie
- unikaj piętrzenia złożonych przyimków i nominalizacji tam, gdzie wystarczy prosty czasownik (styl Plain English)
Kluczowe przykłady
with a view toprior tocontrary tothe fact thatPlain Englishgerund not infinitive
Przykłady
The two firms merged with a view to expanding into new markets.
Obie firmy połączyły się z zamiarem ekspansji na nowe rynki.
Prior to joining this company, she worked as a translator in Geneva.
Zanim dołączyła do tej firmy, pracowała jako tłumaczka w Genewie.
Contrary to popular belief, the castle was never actually besieged.
Wbrew powszechnemu przekonaniu zamek nigdy tak naprawdę nie był oblegany.
It's next to impossible to get a table there without booking weeks ahead.
Prawie niemożliwe jest dostać tam stolik bez rezerwacji z wielotygodniowym wyprzedzeniem.
In view of the fact that costs have risen sharply, we must revise the budget.
Zważywszy na to, że koszty gwałtownie wzrosły, musimy zrewidować budżet.