👉 Determinatory
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
Zaimki wskazujące this / that / these / those
this / that / these / those
Zasady
Wspólny korzeń z przedimkiem 'the'W staroangielskim istniał jeden system zaimka wskazującego, odmieniany przez rodzaj: sē (rodzaj męski), sēo (żeński), þæt (nijaki) — „ten/ta/to”. To właśnie z tego systemu wywodzi się zarówno dzisiejszy przedimek określony „the”, jak i zaimek „that”. Gdy forma była nieakcentowana i pojawiała się często przed rzeczownikiem, jej wymowa ścierała się fonetycznie aż do jednej uniwersalnej, słabej formy „þe” — to nasze „the”. Gdy natomiast forma była akcentowana i użyta samodzielnie, do wskazania czegoś konkretnego, zachowała pełną, mocną postać — formę nijaką þæt, która przetrwała do dziś jako „that”. Inaczej mówiąc: „the” i „that” to historycznie ta sama komórka gramatyczna, rozdzielona wyłącznie przez to, czy była akcentowana czy nie. To dlatego funkcjonalnie są tak blisko siebie — oba „wskazują” na coś określonego, tyle że „the” w sposób maksymalnie wyblakły, a „that” w pełni wyraźny.
This — 'to-tutaj' skute w jedno słowo„This” pochodzi od staroangielskiego þes (r. m.) / þēos (r. ż.) / þis (r. n.) — form powstałych przez doklejenie do tej samej podstawy þe- dodatkowej cząstki wskazującej na bliskość (spokrewnionej z partykułą widoczną też w gockim sa i staronordyckim sjá). Innymi słowy: „this” to strukturalnie „the” plus wbudowany, skamieniały morfem „tutaj”. Ten sam mechanizm — wzięcie podstawowego wskaźnika i wzmocnienie go cząstką deiktyczną — wiele języków germańskich stosuje niezależnie, co pokazuje, że to nie przypadek, lecz systemowa strategia budowy zaimków bliskości.
Those — nowotwór analogiczny, nie stara forma liczby mnogiejMożna by oczekiwać, że skoro „these” to regularna liczba mnoga od „this”, to „those” jest regularną liczbą mnogą od „that”. Historycznie jest odwrotnie: staroangielska liczba mnoga þæt brzmiała þā, która w średnioangielskim ściągnęła się do „tho” — i w tej postaci przetrwała aż do XIV–XV wieku (u Chaucera „tho” jest jeszcze normą). Forma „those” to późnośredniowieczny nowotwór, ukuty na wzór już istniejącego „these” (przez dodanie tej samej końcówki -se) i stopniowo wypierający starsze „tho”. Pokazuje to, że angielski wciąż „regularyzował” swój system zaimków wskazujących całe stulecia po tym, jak reszta gramatyki się ustabilizowała — analogii nie da się zatrzymać nawet w systemach uznawanych za rdzennie nieregularne.
Nie tylko odległość fizyczna: model dystansu psychologicznegoOś bliskość/oddalenie, którą this/these kontra that/those koduje w przestrzeni, angielski (jak większość języków) automatycznie przenosi na inne wymiary: czas (this week — bieżący, that week — miniony lub odległy), dyskurs (that odsyła wstecz, do czegoś już powiedzianego — funkcja anaforyczna; this zapowiada, co za chwilę zostanie powiedziane — funkcja kataforyczna) oraz emocje (that man, powiedziane o kimś stojącym metr od nas, sygnalizuje dystans, dezaprobatę lub obcość, mimo że fizycznie jest blisko). To nie metafora poetycka, lecz ogólny wzorzec poznawczy: język najpierw uczy się kodować bliskość fizyczną, a potem — bez tworzenia nowych słów — recyklinguje tę samą oś do bliskości w czasie, w rozmowie i w relacji emocjonalnej.
Telefon jako miniaturowy model deixisKonwencja „This is Anna. Is that Tom?” wydaje się arbitralna, dopóki nie spojrzeć na nią przez pryzmat centrum deiktycznego — punktu, z którego mówiący „patrzy” na świat. Telefon nie ma fizycznej przestrzeni, ale angielszczyzna i tak nakłada na niego oś bliski/daleki: „this” to zawsze pozycja mówiącego (moje własne, bieżące „tu”), „that” to drugi koniec linii, traktowany symbolicznie jako oddalony — dokładnie tak, jakby rozmówca stał po drugiej stronie pokoju. Ten sam mechanizm tłumaczy, dlaczego pytamy „Is that Tom?”, a nie „Is this Tom?” o osobę po drugiej stronie.
Kiedy używamy
- this/these dla bliskości fizycznej, czasowej, dyskursywnej (coś dopiero zapowiadanego) i emocjonalnej ('swojskość', akceptacja)
- that/those dla oddalenia fizycznego, przeszłości, informacji już wspomnianej (anafora) oraz dystansu psychologicznego, nawet wobec czegoś blisko
- Konwencja telefoniczna: 'this' = ja/moja strona linii, 'that' = rozmówca/druga strona linii
- 'that' bywa używane celowo do wyrażenia dezaprobaty lub ironicznego dystansu wobec czegoś fizycznie bliskiego ('that attitude of yours')
Kluczowe przykłady
this bookthat attitudethese daysthose were the days
Przykłady
This is Claire speaking — is that the manager I'm talking to?
Mówi Claire — czy rozmawiam z kierownikiem?
I could never stand that tone of voice he used with the staff.
Nigdy nie mogłam znieść tego tonu głosu, jakim przemawiał do personelu.
Listen to this: the whole board just resigned overnight.
Posłuchaj tego: cały zarząd zrezygnował z dnia na dzień.
Those were different times — nobody locked their doors around here.
To były inne czasy — nikt tutaj nie zamykał drzwi na klucz.
all / every / each
all / every / each
Zasady
All — germański rdzeń całości bez podziału na elementy„All” wywodzi się wprost ze staroangielskiego eall, spokrewnionego z niemieckim all i niderlandzkim al — praindoeuropejskiego pojęcia „całości, kompletu”. Od samego początku „all” traktowało grupę jako jeden nierozdzielony blok, bez zaglądania do środka: to słowo o „całości”, nie o „każdym elemencie z osobna”. Dlatego gramatycznie łączy się zarówno z rzeczownikami policzalnymi w liczbie mnogiej (all students), jak i niepoliczalnymi (all water) — bo w obu przypadkach chodzi o jedną, zbiorczą masę, a nie o odliczanie sztuk.
Every — skamieniałe 'zawsze każdy'„Every” to ściągnięta forma staroangielskiego złożenia æfre ælc — dosłownie „ever each”, „zawsze-każdy”. Średnioangielskie everich (a potem every) powstało przez fonetyczne stopienie tych dwóch słów w jedno. To fascynujący fakt: „every” w swojej etymologii dosłownie zawiera w sobie „each”, wzmocnione partykułą „ever” podkreślającą wyczerpującą, bezwyjątkową powszechność. Stąd „every” niesie silniejszy odcień „bez żadnego wyjątku, zawsze”, niż neutralne wyliczanie.
Each — 'zawsze podobny/jednakowy'„Each” pochodzi od staroangielskiego ælc, samo będącego złożeniem ā („zawsze”, ten sam pierwiastek co w „ever”, od germańskiego aiwa — „wieczność, czas życia”) oraz gelīc („podobny, jednakowy” — ten sam rdzeń co „like” i „alike”). Dosłowne znaczenie to więc „zawsze jednakowy” — każdy element z osobna, ale traktowany na równi z pozostałymi. To wyjaśnia, dlaczego „each” tak mocno podkreśla indywidualność każdej sztuki, jednocześnie zakładając, że wszystkie sztuki są sobie równe pod względem uwagi, jaką im poświęcamy.
Model kamery: zoom-out (all) kontra skan punkt po punkcie (every/each)Najprościej wyobrazić sobie te trzy słowa jako pracę obiektywu kamery. „All” to szerokie ujęcie z lotu ptaka — cała grupa mieści się w jednym kadrze naraz, bez rozróżniania poszczególnych elementów. „Every” to szybki, ciągły skan przez całą serię — kamera przelatuje przez wszystkie elementy po kolei, ale bez zatrzymywania się, sugerując uogólnienie stosowane do każdego bez wyjątku. „Each” to ta sama kamera, ale zatrzymująca się na chwilę przy każdym elemencie z osobna, jakby robiła portret każdemu z nich — stąd wrażenie indywidualnego traktowania, którego „every” nie daje.
Dlaczego 'every' potrzebuje liczniejszej grupy, a 'each' działa już przy dwóch„Every” z definicji odnosi się do generycznej, zwykle otwartej klasy — mówiąc „every student”, mamy na myśli typ, kategorię, a nie konkretnie policzony zestaw, dlatego brzmi naturalnie tylko przy grupach na tyle licznych, by dało się mówić o „typie”. „Each” natomiast wywodzi się z indywidualizującego, zamkniętego liczenia „jeden po drugim” i doskonale działa nawet przy dokładnie dwóch elementach — stąd „each of the two candidates”, ale nie *„every of the two candidates”: „every” nie łączy się naturalnie z jawnie ograniczonym zbiorem typu „dwaj”, bo z natury patrzy na kategorię, a nie na konkretną, domkniętą listę.
Fosylia liczebnika porządkowego w 'every other'Wyrażenie „every other day” („co drugi dzień”) to wciąż żywy ślad dawnego znaczenia słowa „other” jako liczebnika porządkowego „drugi” (o czym więcej w temacie another/other niżej) — „every other” dosłownie znaczyło „każdy drugi [z kolei]”, czyli to, co dziś nazwalibyśmy „co drugi”. Ten wzorzec rozszerza się analogicznie na „every third day” (co trzeci dzień) — kolejny dowód, że angielski regularnie buduje wyrażenia okresowości na bazie liczebników porządkowych.
Kiedy używamy
- all + rzeczownik mnogi/niepoliczalny = cała grupa jako jeden blok, bez wchodzenia w szczegóły składu
- every + rzeczownik policzalny w liczbie pojedynczej = uogólnienie bez wyjątku, generyczna kategoria, zwykle grupa liczniejsza niż dwa elementy
- each + rzeczownik policzalny w liczbie pojedynczej = indywidualne, jednostkowe traktowanie, naturalne nawet przy dwóch elementach
- 'every' nie występuje samodzielnie jako zaimek (potrzebuje 'everyone/everybody/everything'), podczas gdy 'each' i 'all' mogą stać samodzielnie ('Each of them...', 'All is well.')
Kluczowe przykłady
every single timeeach of usall things consideredevery other week
Przykłady
All the evidence points in the same direction.
Wszystkie dowody wskazują w tym samym kierunku.
Every applicant has to submit the form by Friday, no exceptions.
Każdy kandydat musi złożyć formularz do piątku, bez wyjątków.
Each of the two proposals has its own strengths and weaknesses.
Każda z dwóch propozycji ma swoje mocne i słabe strony.
The committee reviews the applications every other month.
Komisja rozpatruje wnioski co drugi miesiąc.
both / either / neither
both / either / neither
Zasady
Relikt zaginionej liczby podwójnejPraindoeuropejski (a po nim jeszcze staroangielski) posiadał trzecią liczbę gramatyczną obok pojedynczej i mnogiej — liczbę podwójną (dual), zarezerwowaną wyłącznie dla dokładnie dwóch rzeczy. Ślad po niej widać w staroangielskich zaimkach osobowych wit („my dwaj”) i git („wy dwaj”), które miały odrębną formę tylko dla pary, różną od zwykłej liczby mnogiej. Ta kategoria zanikła morfologicznie w średnioangielskim, ale angielski nie porzucił samej idei „dokładnie dwóch” — przeniósł ją z gramatyki (końcówek) do słownika. Both, either i neither to właśnie leksykalne, słownikowe skamieliny tej dawnej liczby podwójnej: osobny, wydzielony zestaw słów istniejący wyłącznie po to, by kwantyfikować pary, podczas gdy all/every/each/any/none obsługują zbiory o dowolnej, nieograniczonej liczności.
Both — staroangielskie bā wzmocnione przez nordycki kontaktStaroangielskie bā (forma liczby podwójnej znacząca „obaj/obie”) w północnych dialektach, silnie wystawionych na kontakt z osadnikami skandynawskimi w Danelaw, zetknęło się ze staronordyckim báðir o tym samym znaczeniu. Skrzyżowanie obu form dało średnioangielskie bothe, ustandaryzowane później jako „both”. To kolejny (obok zaimków they/them/their) przykład, jak głęboko staronordycki wpłynął akurat na rdzeń angielskiego systemu zaimkowo-determinatorowego, a nie tylko na słownictwo peryferyjne.
Either i whether — bliźniacy z tego samego rdzenia hwæþer„Either” pochodzi od staroangielskiego ǣghwæþer — złożenia ā („zawsze”) + ge- (przedrostek zbiorczy) + hwæþer („który z dwóch” — starego zaimka pytajno-względnego działającego wyłącznie w kontekście pary, odpowiednika łacińskiego uter). Co ciekawe, samo hwæþer przetrwało w angielszczyźnie niezależnie jako spójnik „whether” — „either” i „whether” to więc etymologiczni bliźniacy wywodzący się z jednego pytania „które z dwóch?”, które z czasem rozjechało się na determinator wyboru (either) i spójnik wprowadzający alternatywę (whether).
Neither = 'ne' + 'either', ten sam wzorzec co never/none/nor„Neither” to przeczący prefiks ne- doklejony do „either” — dokładnie ten sam mechanizm słowotwórczy, który dał „never” (ne + ever), „none” (ne + one) i „nor” (ne + or). Angielski systematycznie buduje swoje przeczące kwantyfikatory i spójniki przez zrośnięcie przeczenia z pozytywnym odpowiednikiem, zamiast tworzyć je od zera — „neither” jest więc częścią dużo szerszego, regularnego wzorca, nie odosobnionym wyjątkiem.
Model dualnego kwantyfikatora: koniunkcja, dowolność i negacja — tylko dla parySkoro both/either/neither to leksykalny system liczby podwójnej, warto je zestawić jako trójkę logicznych operatorów działających wyłącznie na zbiorach dwuelementowych: „both” to koniunkcja dla dwóch (i jedno, i drugie — odpowiednik „all”, ale ograniczony do pary), „either” to dowolność/alternatywa dla dwóch (jedno z dwóch, wybór bez znaczenia który — odpowiednik „any”, ale dla pary), a „neither” to zanegowana koniunkcja dla dwóch (ani jedno, ani drugie — odpowiednik „none”, ale dla pary). Ta trójka lustrzano odbija system all/any/none, tyle że zarezerwowana jest ściśle dla sytuacji „dokładnie dwa elementy” — użycie „either” czy „neither” przy trzech i więcej elementach jest tradycyjnie uznawane za błąd (należy wtedy sięgnąć po any/none).
Kiedy używamy
- both + rzeczownik mnogi lub 'both of' + zaimek/rzeczownik z określnikiem — koniunkcja dla dokładnie dwóch elementów
- either/neither + rzeczownik w liczbie pojedynczej — determinatory działające tylko na parę, nie na większe zbiory (dla 3+ używamy any/none)
- either...or wyraża alternatywę wyboru; neither...nor wyraża podwójne, symetryczne zaprzeczenie obu członów naraz
- 'either' na końcu zdania przeczącego = dodawanie kolejnego przeczenia ('too' w wersji negatywnej); 'neither' jako samodzielna odpowiedź powtarza cudze przeczenie ('Neither can I.')
Kluczowe przykłady
both handseither wayneither norwhether or not
Przykłady
Both candidates refused to concede before midnight.
Obaj kandydaci odmówili uznania porażki przed północą.
You're welcome to sit on either side — it makes no difference.
Możesz usiąść po dowolnej stronie — to bez znaczenia.
Neither proposal survived the vote.
Żadna z dwóch propozycji nie przetrwała głosowania.
"I can't make it tonight." "Neither can I, actually."
„Nie dam rady dzisiaj wieczorem.” „Ja właściwie też nie.”
another / other / the other / others
another / other / the other / others
Zasady
An + other: dwa słowa zrośnięte w jedno„Another” to dosłownie „an” + „other” — w średnioangielskim pisane jeszcze osobno jako „an other”, a dopiero z czasem zapisywane łącznie jako jedno słowo. To przykład univerbacji, tego samego procesu, który dał „alone” (all + one, „całkowicie sam”) i „always” (all + way(s), „na wszelki sposób/zawsze”). Ponieważ „another” ma w środku wbudowany przedimek nieokreślony „an”, jest z natury nierozerwalnie związane z liczbą pojedynczą — stąd nie istnieje forma *„anothers”: przedimek „an” po prostu nie ma liczby mnogiej, więc słowo, które go w sobie zawiera, też nie może jej mieć.
Other = dawny liczebnik porządkowy 'drugi'To najważniejszy i najmniej oczywisty fakt w tym temacie: staroangielskie oþer nie znaczyło pierwotnie „inny” w sensie ogólnym, lecz było liczebnikiem porządkowym „drugi” — dokładnym odpowiednikiem gockiego anþar, łacińskiego alter („drugi z dwóch”) i sanskryckiego ántara- („inny, drugi”), wszystkich wywodzących się z tego samego praindoeuropejskiego rdzenia oznaczającego „ten drugi z pary”. Zanim angielski zapożyczył z francuskiego słowo „second”, jedynym sposobem powiedzenia „drugi” było właśnie „other”.
Dlaczego 'second' musiało zostać zapożyczoneSkoro „other” obsługiwało jednocześnie dwa znaczenia — ścisłe „drugi w kolejności” oraz luźniejsze „inny, odmienny” — pojawiła się niejednoznaczność: zdanie w rodzaju „the other man” mogło znaczyć zarówno „ten drugi [z dwóch, w kolejności]”, jak i „jakiś inny mężczyzna”. Gdy w średnioangielskim, pod silnym wpływem normandzko-francuskim po 1066 roku, do języka weszło precyzyjne słowo „second” (z francuskiego second, od łacińskiego secundus), przejęło ono wyłącznie funkcję liczebnika porządkowego, zwalniając „other” z tego obowiązku. „Other” mogło wtedy wyspecjalizować się w drugim, luźniejszym znaczeniu — „różny, dodatkowy, alternatywny” — którym posługujemy się do dziś. To podręcznikowy przykład zjawiska nazywanego w językoznawstwie zawężeniem semantycznym pod wpływem zapożyczenia: obcy wyraz przejmuje jedną z dwóch funkcji rodzimego słowa, pozwalając temu drugiemu zawęzić i wyostrzyć swoje znaczenie.
Skamieliny dawnego znaczenia 'drugi' we współczesnych zwrotachStare, porządkowe znaczenie „other” przetrwało zamrożone w kilku dzisiejszych wyrażeniach, których dosłowny sens staje się jasny dopiero w świetle tej historii: „every other day” to dosłownie „co drugi dzień” (patrz też temat all/every/each); „the other day” oznaczało pierwotnie konkretnie „przedwczoraj” (dosłownie: „drugiego dnia [wstecz]”), a dziś rozluźniło się do ogólnego „niedawno, parę dni temu”; „one after the other” („jeden po drugim”) opisuje następstwo w sekwencji, dokładnie jak liczebnik porządkowy nakazuje.
Determinator kontra samodzielny zaimek: reguła the/of/-s„Other” jako determinator poprzedza rzeczownik: z rzeczownikiem mnogim lub niepoliczalnym stoi swobodnie („other people”, „other advice”), ale przed rzeczownikiem w liczbie pojedynczej — zgodnie z ogólną zasadą angielskiej gramatyki, że rzeczownik policzalny w liczbie pojedynczej niemal zawsze potrzebuje jakiegoś determinatora — wymaga dodatkowo „the” albo zaimka dzierżawczego („the other book”, „my other car”; samo *„other book” jest niegramatyczne). Jako samodzielny zaimek (bez rzeczownika po sobie) „other” przyjmuje końcówkę liczby mnogiej -s: „others”. „The other(s)” pojawia się, gdy zbiór, z którego wybieramy, jest zamknięty i znany rozmówcy — to bezpośrednie echo logiki przedimka „the” z tematu articles: skoro są dokładnie dwie rzeczy, a jedna została już wskazana, „the other” jest z konieczności określone, bo pozostaje dokładnie jeden możliwy referent.
Each other / one another — mit prawidła 'dwie osoby kontra więcej'Tradycyjne podręczniki bywają uczą reguły: „each other” dla dwóch osób, „one another” dla trzech i więcej. Analiza rzeczywistego uzusu (korpusy tekstów pisanych i mówionych) pokazuje, że native speakerzy tej granicy w praktyce nie przestrzegają — oba wyrażenia są dziś w pełni wymienne, a „one another” bywa jedynie odrobinę bardziej formalne/pisane niż potoczne „each other”. To dobry przykład reguły innego rodzaju: takiej, którą podręczniki powtarzają, choć żywy język już dawno ją porzucił.
Kiedy używamy
- another + rzeczownik policzalny w liczbie pojedynczej = 'jeszcze jeden' (dowolny) lub 'inny' — nigdy w liczbie mnogiej
- other + rzeczownik mnogi/niepoliczalny samodzielnie; przed rzeczownikiem pojedynczym wymaga 'the' lub zaimka dzierżawczego
- the other (+ rzeczownik pojedynczy) = jedyny pozostały element ze znanego, zwykle dwuelementowego zbioru
- others / the others jako samodzielne zaimki w liczbie mnogiej, zastępujące powtórzenie rzeczownika
Kluczowe przykłady
every other daythe other dayone after the othereach other vs one another
Przykłady
Could you fetch me another chair? This one's broken.
Mógłbyś przynieść mi jeszcze jedno krzesło? To jest zepsute.
I ran into her the other day, quite by accident.
Wpadłem na nią niedawno, całkiem przypadkiem.
One twin went into medicine; the other became a musician.
Jeden z bliźniaków poszedł w medycynę, drugi został muzykiem.
Some clauses were revised, others were dropped altogether.
Niektóre klauzule zostały zmienione, inne całkowicie usunięto.