🔁 Czasowniki ergatywne
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
Czasowniki ergatywne: nazwa pożyczona z Kaukazu i gór Basków
Ergative verbs: a name borrowed from the Caucasus and the Basque mountains
Zasady
Skąd wzięła się nazwa 'ergatywny'Zanim słowo 'ergative' trafiło do angielskich podręczników gramatyki, przez sto lat żyło zupełnie inne życie — w opisach języków baskijskiego, gruzińskiego, czeczeńskiego czy setek języków rdzennej Australii. Te języki mają typ gramatyki zwany ergatywno-absolutywnym: podmiot zdania nieprzechodniego ('Piotr biegnie') i dopełnienie zdania przechodniego ('coś uderzyło Piotra') dostają w nich TĘ SAMĄ końcówkę przypadka, zwaną absolutywem, podczas gdy sprawca czynności przechodniej ('coś' w zdaniu 'coś uderzyło Piotra') dostaje osobną, oznaczoną końcówkę zwaną ergatywem. Innymi słowy: w takim języku 'Piotr biegnie' i 'uderzyłem Piotra' traktują Piotra tak samo gramatycznie, a to sprawca ('ja') jest tym elementem specjalnie oznaczonym. Angielski w swojej ogólnej budowie działa zupełnie inaczej — jest językiem akuzatywnym, w którym podmiot 'biegnę' i podmiot 'uderzam go' traktowane są tak samo (oba to zwyczajny mianownik/pozycja przed czasownikiem), a to dopełnienie jest tym oznaczonym elementem. Ale w latach 60. i 70. XX wieku lingwiści zauważyli, że garstka angielskich czasowników — break, open, boil, start — zachowuje się jak miniaturowa wysepka ergatywności zatopiona w oceanie akuzatywnej gramatyki: 'The window broke' stawia w pozycji podmiotu dokładnie ten sam element ('okno'), który w zdaniu przechodnim byłby dopełnieniem ('I broke the window'). Nazwę ukutą do opisu gór Kaukazu i buszu Australii pożyczono więc metaforycznie, by opisać coś, co dzieje się na mikroskalę pojedynczych czasowników w języku, który typologicznie ergatywny wcale nie jest.
Budowa: jeden czasownik, dwie role tej samej osobyMechanika jest zwodniczo prosta: czasownik ergatywny występuje w dokładnie tej samej, aktywnej formie zarówno wtedy, gdy ma dopełnienie (podmiot + czasownik + dopełnienie: 'He broke the window'), jak i wtedy, gdy go nie ma — a wówczas to, co w wersji przechodniej było dopełnieniem, awansuje na podmiot zdania nieprzechodniego: 'The window broke'. Nie ma tu żadnej zmiany morfologicznej, żadnego dodatkowego słowa, żadnego 'be' ani imiesłowu biernego — czasownik pozostaje dokładnie tym samym słowem w dokładnie tej samej formie, zmienia się tylko to, co stoi przed nim. Ta pozorna prostota jest właśnie tym, co odróżnia parę break/broke od pary strony biernej (was broken) i co czyni tę konstrukcję jedną z najbardziej mylących pułapek dla uczących się, których instynkt każe wstawiać 'was' wszędzie tam, gdzie coś 'stało się samo'.
Typowe czasowniki i ich wspólny mianownik semantycznyDo tej klasy należy pokaźna rodzina czasowników opisujących zmianę stanu fizycznego lub sytuacji: break, open, close/shut, start, stop, begin, end, change, move, turn, dry, burn, crack, tear, melt, freeze, boil. Ich wspólnym mianownikiem semantycznym jest to, że opisują wydarzenie, które MOŻE, ale nie MUSI mieć zewnętrznego sprawcę — szkło może stłuc ktoś, kto je upuścił, ale równie dobrze może stłuc je mróz, wibracje albo zwyczajne zmęczenie materiału. Angielski, w przeciwieństwie do wielu innych języków (w tym polskiego, który sięga tu po zaimek zwrotny 'się': szkło stłukło SIĘ), pozwala tej niejasności co do sprawcy przejawić się nie przez dodatkowe słówko, lecz przez samą zmianę pozycji składniowej — dopełnienie, które w zwykłym zdaniu wymagałoby sprawcy, samo staje się podmiotem i 'zapomina' o pytaniu, kto lub co spowodowało zdarzenie.
Kiedy używamy
- Gdy nie znamy sprawcy czynności lub sprawca jest nieistotny, a chcemy skupić uwagę wyłącznie na tym, co przydarzyło się podmiotowi: The door opened. — drzwi się otworzyły, bez wskazywania, kto lub co je otworzyło.
- The meeting started at 9. — spotkanie się zaczęło; nie chodzi o osobę, która je 'zaczęła', tylko o samo wydarzenie jako proces.
- Kontrast par zdań pokazuje mechanizm najwyraźniej: I opened the door. (przechodnie, ja jestem jawnym sprawcą) obok The door opened. (nieprzechodnie, drzwi 'same' się otwierają, sprawca zniknął z gramatyki, nie tylko z powierzchni zdania).
- Test rozpoznawczy: jeśli da się dodać 'by + sprawca' bez utraty gramatyczności zdania w formie nieprzechodniej, to prawdopodobnie nie mamy do czynienia z prawdziwym czasownikiem ergatywnym, tylko z inną konstrukcją — do tego testu wracamy szczegółowo w temacie kontrastu ze stroną bierną.
Kluczowe przykłady
ergative alignmentThe window brokeThe door openedlabile verbS=O ambitransitive
Przykłady
She broke the vase while dusting the shelf.
Stłukła wazon, ścierając kurz z półki.
The vase broke the moment it slipped off the table.
Wazon stłukł się w chwili, gdy zsunął się ze stołu.
He opens the shop at eight every morning without fail.
On otwiera sklep o ósmej każdego ranka, bez wyjątku.
The shop opens at eight, whoever happens to unlock the door.
Sklep otwiera się o ósmej, niezależnie od tego, kto akurat odblokuje drzwi.
Żywe skamieliny starszego systemu: fall/fell, lie/lay, rise/raise, sit/set
Living fossils of an older system: fall/fell, lie/lay, rise/raise, sit/set
Zasady
Przegłos przyczynowy w prajęzyku germańskimZanim angielski wykształcił wygodny nawyk używania jednego czasownika w dwóch rolach naraz, prajęzyk germański miał na to zupełnie inny, znacznie bardziej pracochłonny sposób. Od każdego 'mocnego' czasownika nieprzechodniego (opisującego stan lub zmianę stanu bez wskazanego sprawcy) dało się utworzyć osobny czasownik 'słaby', przyczynowy — za pomocą przyrostka rekonstruowanego jako *-janą, który wywoływał w rdzeniu tzw. przegłos i-umlautowy: samogłoska w rdzeniu przesuwała się do przodu i do góry w jamie ustnej pod wpływem dawnej głoski -i- w przyrostku, która później sama zanikła, zostawiając po sobie tylko ślad w postaci zmienionej samogłoski. Tak powstały cztery pary, które przetrwały do dziś niemal nietknięte: staroangielskie 'feallan' (upadać) dało 'fyllan' (obalić, 'fell'), 'licgan' (leżeć) dało 'lecgan' (kłaść, 'lay'), 'rīsan' (wstawać, wznosić się) dało 'ræran' (wznosić coś, 'raise'), a 'sittan' (siedzieć) dało 'settan' (sadzać, 'set'). W każdej parze forma nieprzechodnia jest czasownikiem mocnym o nieregularnej odmianie (fall–fell–fallen, lie–lay–lain, rise–rose–risen, sit–sat–sat), a forma przechodnia, przyczynowa, jest czasownikiem słabym, regularnym (fell–felled–felled, lay–laid–laid, raise–raised–raised, set–set–set) — regularność była bowiem znakiem rozpoznawczym nowszej, produktywnej klasy słowotwórczej, którą przyrostek *-janą reprezentował.
Dlaczego dziś to osobne czasowniki, a nie jeden ergatywnyTo właśnie ten starożytny mechanizm słowotwórczy jest prawdziwym, systematycznym przodkiem dzisiejszej alternacji ergatywnej — ale w przeciwieństwie do break/open/start, gdzie forma przechodnia i nieprzechodnia zlały się w jedno słowo, w tych czterech parach przegłos i osobna koniugacja słaba zakonserwowały różnicę na tyle mocno, że użytkownicy języka nigdy nie przestali odczuwać ich jako dwóch odrębnych czasowników. Rise i raise, lie i lay, fall i fell, sit i set są więc żywymi skamielinami: pokazują, jak wyglądałby CAŁY system alternacji przechodniości w angielskim, gdyby ewolucja fonetyczna nie zatarła różnicy w większości pozostałych par. Dla większości czasowników, takich jak break czy open, taka odrębna forma przyczynowa albo nigdy nie istniała, albo zanikła w wyniku wyrównania fleksyjnego (analogii), przez co jedna forma przejęła obie funkcje — i to właśnie ta martwa różnica, niewidoczna dziś dla ucha, jest źródłem klasy czasowników ergatywnych, które opisujemy w tym temacie.
Klasyczna pułapka: rise/raise i lie/lay w praktycePonieważ różnica między tymi parami jest reliktem morfologii sprzed tysiąca lat, a nie żywą, produktywną regułą, native speakerzy — nie tylko uczący się angielskiego jako obcego — regularnie się w niej gubią, zwłaszcza w mowie potocznej i w amerykańskim angielskim, gdzie 'lay down' zamiast 'lie down' jest osobliwością słyszaną nagminnie, choć wciąż napiętnowaną w standardzie pisanym. Zasada porządkująca jest prosta, gdy pamięta się o pochodzeniu: rise, lie i sit nigdy nie przyjmują dopełnienia — 'the sun rises', 'the book lies on the table', 'she sits by the window' — podczas gdy raise, lay i set zawsze go wymagają, bo z definicji opisują sprawcę powodującego, że coś innego wznosi się, leży albo siedzi — 'she raised her hand', 'he laid the book on the table', 'they set the vase on the shelf'. Dodatkowa trudność bierze się stąd, że czas przeszły 'lay' (od lie) jest identyczny z bezokolicznikiem 'lay' (przyczynowym) — to czysty przypadek homonimii wynikły z niezależnej ewolucji fonetycznej obu czasowników, nie żaden logiczny związek między nimi.
Kiedy używamy
- The temperature rose sharply overnight. (nieprzechodnie — temperatura 'sama' wzrosła) kontra The bank raised interest rates overnight. (przechodnie — bank jest jawnym sprawcą).
- I lay awake for hours, staring at the ceiling. (czas przeszły od 'lie' — leżałem) kontra I laid the baby down carefully. (czas przeszły od 'lay' — położyłem).
- The old oak fell during the storm. (nieprzechodnie — dąb sam się przewrócił) kontra The loggers felled the old oak that morning. (przechodnie — drwale go ścięli).
- The sun sets in the west. (nieprzechodnie, choć wygląda przechodnio — 'set' bez dopełnienia opisujące zjawisko naturalne) kontra She set the table before the guests arrived. (przechodnie — z dopełnieniem 'the table').
Kluczowe przykłady
fall/felllie/layrise/raisesit/seti-umlautcausative suffix
Przykłady
Prices rose steadily throughout the decade.
Ceny stale rosły przez całą dekadę.
The government raised taxes to cover the deficit.
Rząd podniósł podatki, by pokryć deficyt.
The cat lay curled up on the windowsill all afternoon.
Kot leżał zwinięty na parapecie przez całe popołudnie.
She laid her coat over the back of the chair.
Położyła płaszcz na oparciu krzesła.
The empire fell within a single generation.
Imperium upadło w ciągu jednego pokolenia.
Odrodzony tryb medialny: przysłówki sposobu bez sprawcy
A reborn middle voice: manner adverbials without an agent
Zasady
Zaginiony trzeci tryb praindoeuropejskiego czasownikaStarogrecki i sanskryt — dwa języki, które zachowały najwięcej z gramatycznej architektury swojego wspólnego przodka, praindoeuropejskiego — miały nie dwa, lecz trzy 'strony' czasownika: aktywną ('robię coś komuś/czemuś'), pasywną ('coś jest mi robione') oraz medialną (grecki mesē diathesis, dosłownie 'stan pośredni'), własną, osobno odmienianą kategorię gramatyczną wyrażaną wyłącznie końcówkami fleksyjnymi, bez żadnego dodatkowego słowa. Tryb medialny opisywał sytuacje, w których podmiot jest jednocześnie sprawcą i tym, kogo czynność dotyczy, albo w których czynność jest w jakiś sposób nieodłączną cechą samego podmiotu, a nie czymś zewnętrznie mu narzuconym — mycie się, ubieranie się, ale też, w rozszerzeniu, właściwości przedmiotów ujawniające się 'same z siebie' w typowych okolicznościach. Wspólny przodek germański tę odrębną kategorię fleksyjną porzucił niemal całkowicie na długo przed pojawieniem się staroangielskiego, zastępując ją głównie zaimkami zwrotnymi (jak żywy do dziś w niemieckim 'sich' czy w polskim 'się') albo, w wielu miejscach, zwyczajną stroną czynną.
Angielskie 'This book sells well' jako peryfrastyczna reinkarnacjaKonstrukcja typu 'This car drives smoothly' albo 'This bread cuts easily' jest więc, funkcjonalnie rzecz biorąc, angielską peryfrastyczną — czyli wielowyrazową, opisową, a nie fleksyjną — reinkarnacją dokładnie tej samej myśli, którą grecki i sanskryt wyrażały jedną końcówką czasownika. Zdanie nie mówi o jednorazowym akcie prowadzenia tego samochodu przez konkretną osobę w konkretnej chwili, lecz o WŁAŚCIWOŚCI samego samochodu, ujawniającej się za każdym razem, gdy ktokolwiek go prowadzi — sprawca jest tu maksymalnie zdegradowany, sprowadzony niemal do roli przypadkowego katalizatora, podczas gdy prawdziwym 'bohaterem' zdania jest jakość przedmiotu. To dlatego językoznawcy piszący po angielsku nazywają tę konstrukcję po prostu 'the middle', trybem medialnym — nie dlatego, że angielski odziedziczył fleksyjny tryb medialny (nie odziedziczył), lecz dlatego, że wynalazł sposób na wyrażenie dokładnie tej samej myśli za pomocą zwykłej aktywnej formy czasownika ergatywnego wzmocnionej przysłówkiem sposobu.
Dlaczego przysłówek jest tu obowiązkowy, a 'by' zakazaneGoła forma 'This car drives.' brzmi niekompletnie i dziwacznie, bo bez przysłówka zdanie nie ma jak zasygnalizować, że mówimy o WŁAŚCIWOŚCI, a nie o pojedynczym zdarzeniu — przysłówek (well, smoothly, easily, badly, beautifully) jest właśnie tym elementem, który przenosi zdanie z rejestru 'coś się wydarzyło' do rejestru 'coś ma taką a taką cechę'. Z tego samego powodu fraza z 'by' jest w tej konstrukcji z zasady niedopuszczalna: *'This car drives smoothly by John' jest zdaniem niegramatycznym, ponieważ konstrukcja medialna z definicji odmawia wpuszczenia jawnego, konkretnego sprawcy do zdania — zrobienie tego zniszczyłoby całą jej funkcję, sprowadzając ją z powrotem do zwykłego zdania przechodniego typu 'John drives this car smoothly', które opisuje jednorazowy akt, a nie trwałą właściwość.
Kiedy używamy
- Opisywanie jakości produktu w recenzjach i reklamach: This mattress feels incredibly firm. (opinia o samej rzeczy, nie o czyimś jednorazowym leżeniu na niej).
- Opinie o tekstach i przekładach: The subtitles translate awkwardly in places, losing much of the original humour.
- Instrukcje i opisy materiałów: This wool doesn't crease easily, even after being packed for days.
- Test rozpoznawczy: jeśli zdanie brzmi naturalnie po zamianie na 'It is [przymiotnik] to [czasownik] this X' (This car drives smoothly → It is easy/smooth to drive this car), najpewniej mamy do czynienia z konstrukcją medialną, nie z omyłkowo pominiętym dopełnieniem.
Kluczowe przykłady
middle voicemesē diathesissells welldrives smoothlyno 'by'-phrase
Przykłady
This new mattress feels remarkably firm for something so light.
Ten nowy materac wydaje się zaskakująco twardy jak na coś tak lekkiego.
Her latest thriller reads almost like a screenplay.
Jej najnowszy thriller czyta się niemal jak scenariusz filmowy.
This particular alloy machines beautifully, even at high speeds.
Ten konkretny stop świetnie się obrabia, nawet przy dużych prędkościach.
Linen creases far more easily than cotton does.
Len gniecie się dużo łatwiej niż bawełna.
Przemiana ergatywna a strona bierna: dwie niezależne historie się spotykają
Ergative alternation vs the passive: two independent histories colliding
Zasady
Dwa zupełnie osobne rodowodyWarto na chwilę zatrzymać się i uświadomić sobie, że strona bierna i konstrukcja ergatywna wywodzą się z dwóch całkiem różnych epok i mechanizmów językowych, choć na pierwszy rzut oka obie 'usuwają' sprawcę ze zdania. Strona bierna to peryfraza — konstrukcja zbudowana z dwóch słów, czasownika posiłkowego 'be' (dawniej także 'weorðan', 'stawać się') i imiesłowu biernego — która wykrystalizowała się w staroangielskim jako sposób na przemeblowanie zdania tak, by dopełnienie mogło zająć pozycję podmiotu, przy czym gramatyka wciąż PRESUPONUJE istnienie sprawcy, nawet jeśli go nie wymieniamy. Alternacja ergatywna, jak widzieliśmy, nie jest peryfrazą wcale — to zjawisko czysto leksykalne, zakorzenione w tym, że pewne czasowniki od zawsze (albo od bardzo dawna) dopuszczały użycie bez sprawcy, bez żadnej zmiany formy. Innymi słowy: strona bierna GRAMATYCZNIE ukrywa sprawcę, który wciąż jest częścią znaczenia zdania, podczas gdy czasownik ergatywny w formie nieprzechodniej ZNACZENIOWO nie zawiera żadnego sprawcy — nie ma go tam nawet w domyśle.
Test z 'by' jako rozstrzygający dowódTa różnica ma bardzo konkretną, sprawdzalną konsekwencję składniową: do zdania w stronie biernej niemal zawsze można dodać frazę 'by + sprawca', bo sprawca jest tam obecny znaczeniowo, tylko pominięty na powierzchni — 'The vase was broken by the cat.' jest zdaniem w pełni naturalnym. Do zdania z czasownikiem ergatywnym w formie nieprzechodniej dodanie 'by' brzmi rażąco błędnie właśnie dlatego, że nie ma tam żadnego ukrytego sprawcy, którego moglibyśmy ujawnić — *'The vase broke by the cat.' jest zdaniem niegramatycznym, bo forma 'broke' w tym zdaniu w ogóle nie rezerwuje miejsca na sprawcę w swojej strukturze znaczeniowej. To właśnie ten prosty test pozwala w praktyce, bez znajomości historii języka, natychmiast rozstrzygnąć, z którą z dwóch konstrukcji mamy do czynienia w danym zdaniu.
Typowy błąd uczących się: nadmiarowe 'was/were'Ponieważ w większości innych kontekstów gramatycznych 'coś się komuś przydarzyło bez wskazanego sprawcy' kojarzy się uczącym się właśnie ze stroną bierną, bardzo częstym błędem jest wstawianie zbędnego 'was/were' tam, gdzie czasownik ergatywny w formie aktywnej już w pełni wystarcza: błędne *'The door was opened by itself.' zamiast poprawnego 'The door opened by itself.' albo 'The door opened on its own.' — dodanie strony biernej do zdania z 'by itself'/'on its own' jest logicznie sprzeczne, bo te wyrażenia z definicji zaprzeczają istnieniu zewnętrznego sprawcy, którego strona bierna właśnie by presuponowała. Rozróżnienie staje się szczególnie wyraziste w parach zdań opisujących to samo zdarzenie z dwóch perspektyw: 'The ice melted in the sun.' (proces bez wskazanego sprawcy — czasownik ergatywny) obok 'The ice was melted by the chef for the sauce.' (celowe, kontrolowane działanie konkretnej osoby — strona bierna).
Kiedy używamy
- Gdy podkreślamy, że coś stało się 'samo z siebie', bez niczyjej ingerencji: The ice cream melted before we even got home. (nie: was melted).
- Gdy chcemy podkreślić sprawcę lub metodę działania — sięgamy po stronę bierną: The window was broken by a stone thrown from the street.
- Porównanie ekonomiczne pokazujące różnicę interpretacji: Prices increased last year. (proces rynkowy, brak wskazanego sprawcy) kontra Prices were increased by the management to offset rising costs. (świadoma decyzja konkretnych ludzi).
Kluczowe przykłady
broke vs was brokenmelted not was meltedby-phrase testby itself / on its own
Przykłady
The branch snapped under the weight of the snow.
Gałąź pękła pod ciężarem śniegu.
The negotiations were broken off by the union without warning.
Negocjacje zostały zerwane przez związek zawodowy bez ostrzeżenia.
The lock jammed and wouldn't turn no matter what we tried.
Zamek się zaciął i nie chciał się przekręcić, cokolwiek próbowaliśmy.
The safe was jammed deliberately to slow down the thieves.
Sejf został celowo zablokowany, by spowolnić złodziei.
Czasowniki zmiany i procesu: ekonomia, pogoda i kuchnia
Verbs of change: economics, weather and the kitchen
Zasady
Wielka rodzina czasowników zmiany ilości i stanuOsobną, bardzo produktywną gałęzią czasowników ergatywnych jest cała rodzina słów opisujących zmianę ilości, temperatury lub jakości: increase, decrease, improve, expand, double, triple, drop, widen, narrow, boil, freeze, thaw, deteriorate. Ich wspólną cechą jest to, że opisują procesy, które w naturalnym biegu rzeczy zdarzają się 'same z siebie', pod wpływem sił bezosobowych (rynku, fizyki, czasu), ale które równie dobrze mogą zostać celowo wywołane przez konkretnego sprawcę — stąd naturalna gotowość tych czasowników do funkcjonowania w obu rolach bez żadnej zmiany formy.
Bezosobowy język ekonomii i statystykiW raportach gospodarczych, nagłówkach prasowych i komunikatach statystycznych czasowniki te systematycznie występują w formie nieprzechodniej, z podmiotem będącym samym wskaźnikiem, a nie osobą — 'Unemployment fell sharply.', 'Inflation is expected to ease next quarter.' Ten wybór nie jest przypadkowy: dziennikarz ekonomiczny rzadko potrafi (lub chce) wskazać jednego winnego czy jednego architekta zmiany makroekonomicznej, więc gramatyka czasownika ergatywnego doskonale mu to umożliwia — pozwala relacjonować SKUTEK bez zobowiązywania się do wskazania PRZYCZYNY sprawczej, w przeciwieństwie do strony biernej, która, jak widzieliśmy w poprzednim temacie, wciąż domyślnie zakłada jakiegoś sprawcę w tle.
Ten sam czasownik w przepisie kulinarnym: instrukcja i opisPrzepisy kulinarne dostarczają może najbardziej namacalnego, codziennego przykładu tej samej dwoistości: ten sam czasownik pojawia się w trybie rozkazującym jako instrukcja dla kucharza ('Boil the water before adding the pasta.') i chwilę później jako neutralny opis toczącego się procesu ('Once the water is boiling, add a pinch of salt.' — tu akurat w formie ciągłej, ale wciąż nieprzechodniej, bez żadnego sprawcy w polu widzenia). Uczący się często intuicyjnie czują, że w drugim zdaniu 'coś powinno się dziać komuś', i sięgają po stronę bierną tam, gdzie zwykła forma aktywna czasownika ergatywnego w zupełności wystarcza.
Pułapka rise/raise w kontekście ekonomicznym — i dlaczego to nie jest ten sam mechanizmWarto na koniec wrócić do zastrzeżenia zasygnalizowanego już w temacie żywych skamielin: rise jest zawsze nieprzechodnie, a raise zawsze przechodnie — to dwa formalnie odrębne czasowniki nieregularne wywodzące się z opisanej wcześniej pary staroangielskiej rīsan/ræran, a nie jeden czasownik ergatywny w dwóch rolach. 'Prices rose sharply.' jest poprawne, ale *'The company rose its prices.' jest błędem — trzeba powiedzieć 'The company raised its prices.'. To rozróżnienie bywa mylące właśnie dlatego, że semantycznie rise/raise zachowują się DOKŁADNIE tak, jak zachowywałby się czasownik ergatywny (nieprzechodnie = samoistny proces, przechodnie = wywołane przez sprawcę), różnią się jedynie tym, że tę różnicę oznaczają dwiema osobnymi formami wyrazowymi zamiast jedną wspólną — echo starego, w większości zanikłego systemu przegłosu przyczynowego.
Kiedy używamy
- Opisywanie trendów gospodarczych bez wskazywania przyczyny: Sales increased by ten per cent last quarter, though analysts struggled to explain why.
- Przepisy kulinarne łączące oba użycia w jednym akapicie: Bring the stock to the boil, then let it simmer gently for twenty minutes.
- Rise/raise, jak i lie/lay czy fall/fell, to pary osobnych czasowników nieregularnych — trzeba je zapamiętać oddzielnie, nie stosując do nich wprost wzorca 'jeden czasownik, dwie role'.
Kluczowe przykłady
increased by 10%the water is boilingsales doubledrise vs raiseeconomic reporting
Przykłady
The company doubled its profits within just two years.
Firma podwoiła swoje zyski w ciągu zaledwie dwóch lat.
Profits doubled compared to the previous year, according to the report.
Zyski podwoiły się w porównaniu z poprzednim rokiem, według raportu.
Turn the heat down once the soup starts boiling.
Zmniejsz ogień, gdy zupa zacznie wrzeć.
Unemployment has fallen for the third month in a row.
Bezrobocie spada trzeci miesiąc z rzędu.
The central bank raised interest rates for the fourth time this year.
Bank centralny podniósł stopy procentowe czwarty raz w tym roku.
Granice zjawiska: czasowniki nieakuzatywne, nieergatywne i te, które nie chcą się przemieniać
Where the pattern breaks down: unaccusatives, unergatives, and verbs that refuse to alternate
Zasady
Hipoteza unaccusative Davida PerlmutteraW 1978 roku amerykański językoznawca David Perlmutter zaproponował coś, co dziś nazywa się hipotezą unaccusative (Unaccusative Hypothesis) i co do dziś jest jednym z fundamentów opisu czasowników nieprzechodnich w językach świata. Perlmutter zauważył, że nie wszystkie czasowniki nieprzechodnie są sobie równe pod względem głębokiej struktury znaczeniowej podmiotu. Jedna grupa — nazwana czasownikami niewłaściwie akuzatywnymi (unaccusative), czyli 'nieakuzatywnymi' — ma podmiot, który w warstwie znaczenia jest w gruncie rzeczy PACJENSEM albo TEMATEM zdarzenia, kimś lub czymś, komu coś się przydarza, a nie sprawcą: fall, arrive, die, break, melt, sink. Druga grupa — czasowniki niewłaściwie ergatywne (unergative) — ma podmiot będący prawdziwym, świadomym AGENSEM czynności: run, dance, laugh, work, talk. Ta niewidoczna na pierwszy rzut oka różnica ujawnia się właśnie w tym, które czasowniki chętnie wchodzą w alternację ergatywną, a które nigdy tego nie robią.
Dlaczego 'she laughed' nie da się przerobić na 'she laughed him'Ponieważ podmiot czasownika typu 'laugh' czy 'run' jest już od samego początku prawdziwym sprawcą, nie ma dla niego żadnej 'drugiej roli' do odegrania w wersji przechodniej — nie da się zrobić z niego dopełnienia, bo semantycznie on już jest tym, kto wykonuje czynność, a nie tym, komu się ona przydarza. Nie istnieje więc *'She laughed him.' w znaczeniu 'sprawiła, że się śmiał' — angielski musi w tym celu sięgnąć po zupełnie inną konstrukcję, czasownik przyczynowy 'make' plus bezokolicznik bez 'to': 'She made him laugh.'. Czasowniki nieakuzatywne, przeciwnie, mają podmiot, który od samego początku jest 'ukrytym dopełnieniem' — dlatego 'the vase broke' i 'she broke the vase' opisują strukturalnie tę samą podstawową relację (waza jest tym, co doświadcza pęknięcia), tylko raz z jawnym sprawcą, raz bez niego, i właśnie dlatego tylko ta grupa czasowników daje się swobodnie przełączać między formą przechodnią i nieprzechodnią bez zmiany formy.
Czasowniki, które z uporem odmawiają alternacjiNawet wewnątrz grupy czasowników nieakuzatywnych istnieje spora podgrupa, która mimo wszystko odmawia wejścia w alternację ergatywną — zazwyczaj dlatego, że ich znaczenie z definicji wymaga świadomego, celowego sprawcy, którego nie da się z niego wymazać: murder, assassinate, destroy (w wielu użyciach), demolish. Nie powiemy *'The building destroyed.' w znaczeniu 'budynek został zniszczony' — trzeba tu użyć strony biernej ('The building was destroyed.') właśnie dlatego, że 'destroy' domaga się jawnie obecnego (choćby tylko domyślnie) sprawcy w każdej swojej formie, nie oferując czasownikowi możliwości 'zapomnienia' o nim. Z kolei czasownik 'collapse', bliski znaczeniowo 'destroy', bez trudu funkcjonuje samodzielnie: 'The building collapsed.' — bo w przeciwieństwie do zniszczenia, zawalenie się jest w angielskiej wyobraźni językowej czymś, co równie dobrze może wydarzyć się bez żadnego sprawcy, wskutek zwykłego zmęczenia materiału.
Analogiczna ekspansja: 'grow' i inne czasowniki w drodzeKlasa czasowników ergatywnych wcale nie jest zamknięta raz na zawsze — potrafi się rozszerzać przez analogię, tak jak zrobił to 'grow'. Historycznie 'grow' było czasownikiem wyłącznie nieprzechodnim ('flowers grow'), opisującym naturalny, bezosobowy proces rozwoju. Użycie przechodnie ('She grows tomatoes in her garden.') to stosunkowo młoda innowacja, poświadczona szerzej dopiero w XIX-wiecznej amerykańskiej angielszczyźnie rolniczej i przez pewien czas traktowana przez normatywistów jako niepoprawna — mimo to na tyle uporczywie się przyjęła, że dziś jest całkowicie standardowa i sama stała się częścią wzorca ergatywnego, dołączając do break, open i boil w tej samej rodzinie. To pokazuje, że granica tej klasy czasowników nie jest wyryta w kamieniu raz na zawsze przez historię germańskiego przegłosu, lecz wciąż, powoli, przesuwa się pod wpływem analogii — dokładnie tak, jak przed wiekami przesuwała się cała reszta systemu, o którym była mowa w tym temacie.
Kiedy używamy
- Test agentywności: jeśli czasownik naturalnie odpowiada na pytanie 'co świadomie zrobił podmiot?' (run, dance, laugh), to jest unergative i nie wejdzie w alternację ergatywną bez pomocy 'make/have someone + verb'.
- Jeśli czasownik naturalnie odpowiada na pytanie 'co się z podmiotem stało?' (fall, break, melt), to jest unaccusative i jest naturalnym kandydatem na alternację ergatywną.
- Czasowniki oznaczające celowe zniszczenie przez sprawcę (murder, assassinate, demolish) zostają poza klasą ergatywną nawet będąc semantycznie blisko niej — do wyrażenia biernego skutku trzeba użyć strony biernej, nie samej formy aktywnej.
- Analogiczne rozszerzenie klasy wciąż trwa: młodsze, potoczne użycia typu 'The meeting ran late.' obok starszego 'They ran the meeting late.' pokazują, jak nowe czasowniki mogą dołączać do wzorca ergatywnego.
Kluczowe przykłady
unaccusative hypothesisunergative verbsPerlmutter 1978murder/destroy resist alternationgrow as innovation
Przykłady
The old bridge finally collapsed after decades of neglect.
Stary most w końcu się zawalił po dekadach zaniedbania.
The demolition crew destroyed the bridge in a matter of seconds.
Ekipa rozbiórkowa zniszczyła most w ciągu kilku sekund.
She grows her own vegetables on a small allotment.
Uprawia własne warzywa na małej działce.
Wild garlic grows all over this forest in early spring.
Czosnek niedźwiedzi rośnie w tym lesie wszędzie na wczesną wiosnę.
He made the whole room laugh with a single remark.
Rozśmieszył całą salę jedną uwagą.