↔️ Inwersja przymiotnika i przedimka
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
too + przymiotnik + a/an + rzeczownik — fraza, która wskoczyła przed kolejkę
too + adjective + a/an + noun — the phrase that jumped the queue
Zasady
Rzeczownik, który kiedyś był liczebnikiemŻeby zrozumieć, dlaczego w zdaniu 'too difficult a task' przymiotnik ośmiela się wyprzedzić przedimek, trzeba najpierw uświadomić sobie, czym w ogóle jest 'a' — bo wcale nie było ono od zawsze osobną częścią mowy o nazwie 'przedimek nieokreślony'. W staroangielskim funkcjonował liczebnik 'ān', oznaczający po prostu 'jeden', identyczny etymologicznie z niemieckim 'ein' i skandynawskim 'en'. Przez stulecia, wraz z zanikaniem staroangielskiego systemu przypadków i rodzaju gramatycznego — tego samego, który zawalił się między XI a XIV wiekiem i zmusił język do zbudowania od nowa reguł rządzących zaimkami i szykiem zdania — liczebnik 'ān' zaczął fonetycznie się kurczyć (stąd nieakcentowane 'an', a potem 'a' przed spółgłoską) i semantycznie blaknąć: z konkretnego 'jeden' (w opozycji do 'dwa', 'trzy') stał się abstrakcyjnym sygnałem 'jakiś jeden, nieokreślony'. Ten proces, który językoznawcy nazywają gramatykalizacją, jest dobrze udokumentowaną ścieżką rozwoju spotykaną w wielu językach — polskie potoczne 'jeden taki człowiek przyszedł' pokazuje dokładnie ten sam mechanizm w akcji, tyle że u nas zatrzymany w połowie drogi. Kluczowe jest to, że 'a/an' przez wieki swojej młodości gramatycznej zachowywało się bardziej jak luźno związany, przesuwalny element zdania niż jak sztywno przybity człon frazy rzeczownikowej — a to właśnie ta pierwotna swoboda pozycyjna jest korzeniem konstrukcji, którą dziś nazywamy inwersją przymiotnika i przedimka.
Słowa stopnia jako intruzi z zewnątrz frazy rzeczownikowejDrugim bohaterem tej historii są słowa takie jak 'too', 'so', 'as' i 'how' — językoznawcy określają je zbiorczo mianem wyrazów stopnia (degree words), bo ich jedynym zadaniem jest wskazanie natężenia cechy wyrażonej przez przymiotnik. Otóż te słowa od samego początku swojego istnienia w języku angielskim przyklejają się do przymiotnika, a nie do rzeczownika — 'too difficult' to nierozerwalna, zwarta jednostka znaczeniowa, w której 'too' modyfikuje wyłącznie 'difficult', i ani trochę nie interesuje się rzeczownikiem 'task'. Można sobie wyobrazić tę parę jak dwoje podróżnych trzymających się mocno za ręce w tłumie: 'too' i 'difficult' odmawiają rozłączenia się, nawet gdy w kolejce do rzeczownika stoi już przedimek 'a', który — zgodnie ze zwykłą regułą angielskiego szyku Determiner-Adjective-Noun (przedimek-przymiotnik-rzeczownik) ukształtowaną właśnie w średnioangielskim po utracie końcówek fleksyjnych — powinien wejść pierwszy. W zwykłej frazie ('a difficult task') przymiotnik jest pojedynczym, łatwym do wstawienia elementem i grzecznie ustępuje miejsca przedimkowi. Ale 'too difficult' jako zrośnięta para po prostu nie daje się rozdzielić — a skoro nie chce się rozdzielić, to cała ta para wskakuje przed przedimek w całości, zamiast się między niego a rzeczownik wcisnąć tylko połówką. To dokładnie ten mechanizm — 'sklejona' fraza stopnia wpychająca się przed kolejkę do rzeczownika — stoi za każdą z czterech konstrukcji omawianych w tym temacie.
Dlaczego zwykłe przymiotniki nie robią tego samegoNaturalne pytanie brzmi: skoro 'a' było kiedyś tak swobodne pozycyjnie, dlaczego nie mówimy dziś 'difficult a task' bez żadnego 'too'? Odpowiedź leży w tym, że zwykły przymiotnik, pozbawiony słowa stopnia, nie tworzy z niczym nierozerwalnej pary — 'difficult' samo w sobie jest tylko pojedynczym modyfikatorem rzeczownika, dokładnie takim samym elementem struktury jak sam przedimek, więc oba mogą swobodnie ułożyć się w ustabilizowany po średnioangielskim szyk 'a difficult task'. Dopiero doczepienie słowa stopnia tworzy nową, większą jednostkę składniową — swoisty pakiet 'too + przymiotnik' — który zachowuje się jak pojedynczy, niepodzielny element i przez to reaguje na regułę szyku inaczej niż samotny przymiotnik. To rozróżnienie, uchwycone przez współczesną gramatykę generatywną w terminach 'frazy stopnia' (Degree Phrase) obejmującej cały pakiet 'too difficult' i przemieszczającej się jako jedna całość przed przedimek, ma swoje korzenie właśnie w tej starej, przedśredniowiecznej swobodzie angielskiego szyku wyrazów — konstrukcja, którą dziś odczuwamy jako wyjątek i ciekawostkę, jest w istocie żywą skamieliną z czasów, gdy angielski, dzięki bogatej fleksji przypadkowej odziedziczonej po prajęzyku germańskim, pozwalał sobie na dużo więcej pozycyjnej gimnastyki niż pozwala dzisiaj.
Jak too zdobyło swoje znaczenie 'nadmiaru' i skąd bierze się too...toSamo 'too' przeszło swoją równoległą podróż semantyczną: wywodzi się z tego samego pnia germańskiego co przyimek 'to' (oba pochodzą od staroangielskiego 'tō'), a jego dzisiejsze znaczenie 'nadmiernie, w stopniu uniemożliwiającym coś' wykrystalizowało się z pierwotnego, bardziej neutralnego sensu 'w dodatku, ponadto' — ten sam rdzeń, inna gałąź rozwoju, dała nam także spójnik 'too' w znaczeniu 'także' (I like it too). To dziedzictwo znaczenia 'ponad miarę, ponad to, co potrzebne' tłumaczy, dlaczego 'too' tak naturalnie łączy się z bezokolicznikiem wyrażającym niezrealizowaną lub niemożliwą do zrealizowania czynność: 'too difficult a task to solve alone' dosłownie komunikuje 'trudność ponad to, co wystarczyłoby, by zadanie dało się rozwiązać samemu' — struktura too...to jest więc nie dodatkiem, lecz semantycznym jądrem samego 'too', naturalnie domagającym się dopełnienia przez bezokolicznik skutku, podobnie jak 'so...that' domaga się zdania skutkowego, o czym więcej w kolejnym temacie tej rodziny konstrukcji.
Rejestr: dlaczego dziś to zdanie formalne, a nie potoczneWe współczesnym języku mówionym ta konstrukcja występuje rzadko — naturalniejsze w codziennej rozmowie byłoby 'a task that's too difficult to solve alone' albo prościej 'the task was too difficult'. Powodem tego przesunięcia w stronę rejestru pisanego i formalnego jest długi proces standaryzacji angielskiej prozy pisanej, który nabrał tempa w XVIII wieku wraz z pojawieniem się pierwszych systematycznych gramatyk normatywnych: konstrukcje zachowujące starszy, bardziej 'zwarty' szyk zdania — takie właśnie jak inwersja przymiotnika i przedimka — zostały utrwalone w stylu eseistycznym, recenzenckim i dziennikarskim jako oznaka zwięzłej, eleganckiej składni, podczas gdy język mówiony poszedł własną drogą uproszczeń. Dlatego dziś natykamy się na 'too difficult a task' głównie w recenzjach, komentarzach redakcyjnych, eseistyce i formalnej argumentacji — tam, gdzie zwięzłość i pewna doza retorycznej elegancji wciąż są cenione, a odbiorca oczekuje tekstu pisanego, a nie transkrypcji rozmowy.
Kiedy używamy
- Podkreślenie, że coś jest nadmiernie jakieś, co uniemożliwia realizację czynności: It was too difficult a task to solve alone.
- Rejestr pisany/formalny, częsty w opiniach i recenzjach: This is too important a decision to make in a hurry.
- Z „for kogoś”, wskazując dla kogo dana cecha jest nadmierna: It was too complex a problem for a first-year student.
- W krytyce i argumentacji, gdy podkreślamy nadmiar cechy rzeczownika: That's too big a risk to take.
- Tylko z rzeczownikami policzalnymi w liczbie pojedynczej — z niepoliczalnymi i mnogimi wraca zwykłe too much/too many bez przedimka: too much pressure, too many risks (nie: too much a pressure).
Kluczowe przykłady
too difficult a taskgramatykalizacja a/an z liczebnika ānfraza stopnia jako zwarta jednostkatoo...torejestr formalny XVIII wieku
Przykłady
It was too difficult a task to solve alone.
To było zbyt trudne zadanie, żeby rozwiązać je samodzielnie.
This is too important a decision to make in a hurry.
To zbyt ważna decyzja, żeby podejmować ją w pośpiechu.
It was too complex a problem for a first-year student.
To był zbyt złożony problem dla studenta pierwszego roku.
That's too good an opportunity to miss.
To zbyt dobra okazja, żeby ją przegapić.
He is too proud a man to admit he was wrong.
To zbyt dumny człowiek, żeby przyznać, że się mylił.
so + przymiotnik + a/an + rzeczownik — skamielina ukryta w każdym zdaniu korelatywnym
so + adjective + a/an + noun — the fossil hiding inside every comparative correlative
Zasady
Ten sam mechanizm, inny wyraz stopniaSkoro w poprzednim temacie ustaliliśmy, że para 'słowo stopnia + przymiotnik' zachowuje się jak nierozerwalna jednostka wskakująca przed przedimek, to podstawianie kolejnych wyrazów stopnia w miejsce 'too' powinno dawać dokładnie tę samą inwersję — i rzeczywiście tak się dzieje: 'so good a film', 'so rare an opportunity'. Ale 'so' ma własną, odrębną biografię, wywodzącą się od staroangielskiego 'swā', słowa o zaskakująco szerokim zakresie znaczeniowym, które w tekstach staroangielskich potrafiło pełnić funkcję zarówno przysłówka sposobu ('tak, w taki sposób'), spójnika warunkowego, jak i — co najważniejsze dla naszej historii — słowa wprowadzającego porównanie stopnia. Ta wielofunkcyjność nie jest przypadkiem: 'swā' było jednym z najbardziej pracowitych spajaczy staroangielskiej składni, używanym tam, gdzie dzisiejszy angielski rozdzieliłby zadania między kilka różnych słów ('so', 'as', 'thus', 'such'), a ich wspólne pochodzenie tłumaczy, dlaczego 'so' i 'as' do dziś dzielą identyczny wzorzec inwersji w naszej konstrukcji.
Korelatywy 'the more, the merrier' jako świadek tej samej epokiNajbardziej przekonujący dowód na to, że inwersja z 'so' nie jest kaprysem, lecz reliktem starszego etapu składni angielskiej, znajduje się w zupełnie innej, choć bliźniaczej konstrukcji: zdaniach korelatywnych typu 'the sooner, the better' czy 'the more you practise, the more fluent you become'. Tam także obserwujemy element stopnia ('the more', 'the sooner') przesunięty na sam początek całej frazy, przed wszystko inne, dokładnie tak jak 'so' przesuwa się przed przedimek w naszym temacie. Obie konstrukcje są potomkami tego samego, starszego etapu angielskiej gramatyki, w którym elementy określające stopień czy intensywność cechy miały tendencję do zajmowania pozycji na czele całej frazy, którą modyfikowały — nie dlatego, że modyfikowały całe zdanie, lecz dlatego, że w umyśle użytkownika języka to one, a nie rzeczownik, niosły najważniejszą, najbardziej wartą podkreślenia informację, i angielski szyk zdania nagradzał informacyjnie ważne elementy pozycją na początku frazy. Dzisiejsza inwersja przymiotnika i przedimka jest więc nie osobliwością, lecz jednym z ostatnich żyjących świadków szerszego, niegdyś produktywnego wzorca.
Formalne porównania z as...as i geneza rejestru literackiegoKonstrukcja 'so + przymiotnik + a/an + rzeczownik' od bardzo dawna kojarzy się z rejestrem podniosłym i literackim, a wytłumaczenie tego jest proste: najczęstszym środowiskiem, w którym ta struktura przetrwała do dziś, są zdania porównawcze typu 'I have never seen so good a film as this one' — a formalne porównania równości ('as...as', tu w wariancie z 'so...as' w zdaniach przeczących i pytających) od wieków należały do rejestru pisanego, eseistycznego, krytycznoliterackiego. To właśnie krytycy literaccy i recenzenci, piszący dla czytelnika oczekującego eleganckiej, zwartej frazy, konserwowali tę konstrukcję przez kolejne stulecia rozwoju języka, podczas gdy w mowie potocznej naturalny rozwój języka wypchnął ją niemal całkowicie na rzecz prostszego szyku z 'such a'. Warto zresztą zauważyć, że 'such' i 'so' są etymologicznie blisko spokrewnione — oba wywodzą się z tego samego pragermańskiego rdzenia oznaczającego 'taki, w ten sposób' — więc zdanie 'so good a film' i 'such a good film' nie są dwiema przypadkowo podobnymi konstrukcjami, lecz dwoma różnymi rozwiązaniami składniowymi wyrosłymi z tego samego znaczeniowego korzenia, z których jedno (such a) wygrało w mowie potocznej, a drugie (so + przymiotnik + a) przetrwało w niszy rejestru formalnego.
so...that jako naturalne rozwinięcie skutkuPodobnie jak 'too' domaga się bezokolicznika 'to' wskazującego niezrealizowaną czynność, 'so' od wieków ciągnie za sobą zdanie skutkowe wprowadzane przez 'that': 'It was so difficult a question that nobody answered it'. Ten wzorzec 'so...that' jest starszy niż sama inwersja przymiotnika i przedimka — to jedna z najbardziej stabilnych struktur składniowych w historii języka angielskiego, obecna już w tekstach staroangielskich w postaci 'swā...þæt'. Kiedy więc 'so' pojawia się w naszej inwersji, bardzo często ciągnie za sobą tę starą, wypróbowaną strukturę skutkową, tworząc pełne zdanie w rodzaju 'so bad a mistake that he was fired' — przymiotnik-i-przedimek dostarczają opisu stopnia, a zdanie z 'that' dostarcza namacalnego dowodu na to, jak daleko ten stopień sięgnął w świecie realnych konsekwencji.
Dlaczego w mowie potocznej wygrało 'such a'Zanik konstrukcji 'so + przymiotnik + a/an' z języka mówionego, przy jednoczesnym zachowaniu jej pełnej żywotności w piśmie formalnym, jest dobrym studium przypadku tego, jak rejestr mówiony i pisany potrafią się rozjeżdżać w czasie: w mowie naturalny nacisk kładzie się dziś na cały rzeczownik z jego cechą razem, stąd 'such a good film' brzmi płynniej dla ucha przyzwyczajonego do współczesnego, uproszczonego szyku Determiner-Adjective-Noun, podczas gdy starsza kolejność 'so good a film' wymaga od słuchacza chwilowego zawieszenia oczekiwania na rzeczownik, dopóki nie usłyszy przedimka — mikroskopijne obciążenie poznawcze, które w szybkiej, spontanicznej mowie okazało się na tyle uciążliwe, że język mówiony je wyeliminował, podczas gdy w starannie komponowanym tekście pisanym, czytanym a nie słuchanym w czasie rzeczywistym, to samo obciążenie nigdy nie stanowiło problemu i konstrukcja spokojnie przetrwała jako narzędzie stylistyczne.
Kiedy używamy
- Formalne porównanie z as...as: I've rarely met so kind a person as her.
- Podkreślenie skutku w stylu pisanym, z rozwinięciem so...that: It was so bad a mistake that he was fired.
- Recenzje i krytyka literacka/filmowa, często bez wyrażonego wprost porównania: Rarely has there been so controversial a film.
- Jako formalny odpowiednik potocznego such a + rzeczownik: so good a film = such a good film (to samo znaczenie, inny rejestr).
- Z przeczeniem i inwersją podmiotowo-orzeczeniową w zdaniach rozpoczynających się od never/rarely: Never have I read so moving a story.
Kluczowe przykłady
so good a filmswā jako korzeń so i suchthe more the merrierso...thatsuch a jako potoczny rywal
Przykłady
I've rarely met so kind a person as her.
Rzadko spotykam tak miłą osobę jak ona.
It was so difficult a question that nobody answered it.
To było tak trudne pytanie, że nikt na nie nie odpowiedział.
He made so bad a mistake that he was fired.
Popełnił tak zły błąd, że został zwolniony.
Never have I read so moving a story.
Nigdy nie czytałem tak wzruszającej historii.
Rarely has there been so controversial a film.
Rzadko zdarzał się tak kontrowersyjny film.
as + przymiotnik + a/an + rzeczownik (+ as) — znak równości angielskiego zdania
as + adjective + a/an + noun (+ as) — the equal sign of the English sentence
Zasady
Rodzeństwo, nie kuzynostwo: as i so z jednego rdzeniaJak wspomnieliśmy przy okazji 'so', staroangielskie 'swā' było prawdziwym kombajnem znaczeniowym — i to właśnie z niego, poprzez formę wzmocnioną 'ealswā' ('all + so', dosłownie 'całkiem tak samo'), wykształciło się dzisiejsze 'as'. 'As' i 'so' nie są więc odległymi kuzynami, lecz w istocie rodzeństwem wywodzącym się z tego samego rdzenia, które w toku wieków wyspecjalizowało się w nieco innych zadaniach: 'so' zachowało funkcję czystego wzmocnienia stopnia ('so good'), podczas gdy 'as' przejęło rolę sygnalizowania porównania RÓWNOŚCI między dwoma elementami — stąd 'as good as' oznacza dosłownie 'tak dobre, jak', z kładką porównawczą rozciągniętą między dwoma punktami. Ta wspólna geneza tłumaczy, dlaczego oba słowa wywołują identyczną inwersję przymiotnika i przedimka: syntaktycznie zachowują się jak bliźniacy, bo strukturalnie wciąż noszą w sobie ten sam pragermański gen słowa stopnia sprzed rozdzielenia dróg.
Anatomia porównania równości: dwa punkty i pomost między nimiŻeby zrozumieć 'as good a chance as any', warto pomyśleć o tej konstrukcji jak o wadze z dwiema szalkami: pierwsza szalka to opisywany rzeczownik ('a chance'), na drugiej kładziemy punkt odniesienia ('any' — czyli dowolna inna okazja), a samo 'as...as' jest pomostem-równoważnikiem, który deklaruje, że obie szalki są w stanie idealnej równowagi pod względem cechy wyrażonej przymiotnikiem ('good'). Pierwsze 'as' otwiera ten pomost i to właśnie ono, razem z przymiotnikiem, wskakuje przed przedimek z tego samego powodu, dla którego robi to 'too' i 'so' — 'as good' jest nierozerwalną parą stopnia, a przedimek 'a' musi ustąpić jej miejsca na czele frazy rzeczownikowej. Drugie 'as' domyka pomost od drugiej strony, wprowadzając punkt odniesienia porównania.
Kiedy można pominąć drugie as — i dlaczego to nie jest niedbałośćW wielu autentycznych zdaniach spotykamy tylko połowę mostu: 'Now is as good a time as any' zachowuje oba 'as', ale w zdaniach typu 'Take as good a look as you can' widzimy, że drugi człon bywa skracany do minimum, a w mowie potocznej czasem pomijany całkowicie, gdy punkt odniesienia jest oczywisty z kontekstu sytuacyjnego. Nie jest to błąd ani niedbałe uproszczenie, lecz naturalny mechanizm ekonomii językowej: skoro rozmówca i tak wie, z czym coś jest porównywane (z każdą inną możliwą okazją, z każdym innym możliwym momentem), domawianie tego wprost stałoby się nadmiarowe. Elipsa drugiego członu porównania to zresztą zjawisko systemowe w angielskim, spotykane też w zwykłych zdaniach porównawczych ('She's as tall — ', z domyślnym 'as her sister') — nasza konstrukcja tylko dziedziczy tę ogólną skłonność języka do skracania tego, co i tak wynika z kontekstu.
Utarte zwroty oceniające jako skamieliny w codziennym językuO ile pełna, jawna forma porównania z 'as' pozostaje raczej formalna, o tyle garstka utartych zwrotów zdołała przebić się do żywej, potocznej mowy i funkcjonuje dziś niemal jak pojedyncze słowa: 'as good a time as any' (tak dobry moment jak każdy inny), 'as good a place as any', 'as good a reason as any'. To fascynujący przykład tego, jak konstrukcja gramatyczna, mimo generalnego wycofania się do rejestru pisanego, potrafi przetrwać w codziennym języku dokładnie tam, gdzie skostniała w formę idiomatyczną — mówiący nie konstruują już tych zwrotów świadomie z reguł gramatycznych, tylko odtwarzają je jako gotowe bloki znaczeniowe, tak jak odtwarzamy 'break a leg' bez analizowania składni tego wyrażenia.
Pułapka: nie mylić z prostym as...as bez rzeczownikaUczący się często mylą naszą konstrukcję ze zwykłym porównaniem równości bez rzeczownika w środku, typu 'as tall as her brother' — tam przymiotnik nie ma żadnego rzeczownika policzalnego do wyprzedzenia, bo porównywana jest wyłącznie cecha samego podmiotu zdania, nie osobna fraza rzeczownikowa wewnątrz zdania. Naszą inwersję rozpoznajemy zawsze po obecności rzeczownika policzalnego w liczbie pojedynczej osadzonego wewnątrz samej frazy porównawczej ('as good a chance', gdzie 'chance' jest tym rzeczownikiem) — to obecność tego wewnętrznego rzeczownika, domagającego się przedimka, uruchamia całą inwersję, podczas gdy zwykłe 'as tall as' nigdy nie potrzebuje przedimka, bo nie ma czego nim poprzedzić.
Kiedy używamy
- Porównanie jakości z naciskiem na rzeczownik: This is as good a solution as we're going to find.
- Utarte zwroty oceniające, w dużej mierze zleksykalizowane: Now is as good a time as any to start.
- Formalne recenzje i argumentacja: It was as compelling a performance as I've ever seen.
- W pytaniach, przy poszukiwaniu równorzędnego odpowiednika: Could you find as reliable a source as this one?
- Z pominiętym lub domyślnym drugim as, gdy punkt odniesienia wynika z kontekstu: Take as good a look as you can.
Kluczowe przykłady
as good a chance as anyealswā jako korzeń asporównanie równości jak wagaelipsa drugiego asutarte zwroty as good a time as any
Przykłady
This is as good a solution as we're going to find.
To tak dobre rozwiązanie, jakie tylko znajdziemy.
Now is as good a time as any to start.
Teraz jest tak dobry moment na start jak każdy inny.
It was as compelling a performance as I've ever seen.
To był tak przekonujący występ, jak żaden inny, jaki widziałem.
It was as fine a day as we've had all summer.
To był tak piękny dzień, jak żaden inny tego lata.
Could you find as reliable a source as this one?
Czy potrafiłbyś znaleźć tak wiarygodne źródło jak to?
how + przymiotnik + a/an + rzeczownik — wykrzyknienie, które nie chciało pożyczać przyimka
how + adjective + a/an + noun — the exclamation that refused to borrow a preposition
Zasady
Dwie drogi wykrzyknienia: what a i how aAngielski ma dwa konkurencyjne narzędzia do budowania emfatycznych wykrzyknień o rzeczowniku: potoczne 'What a strange coincidence!' oraz formalne 'How strange a coincidence!' — i fascynujące jest to, że oba wyrastają z zupełnie innej logiki gramatycznej, mimo że dziś brzmią jak warianty stylistyczne tego samego zdania. 'What' w wykrzyknieniach zachowuje się jak determinator dobierający się bezpośrednio do całej frazy rzeczownikowej ('what' + 'a strange coincidence' jako jedna, nierozerwana całość) — dokładnie tak, jak niemieckie 'was für ein' (dosłownie 'co za jeden') czy niderlandzkie 'wat voor een' budują swoje wykrzyknienia, obejmując cały rzeczownik razem z przedimkiem w jednym uścisku. Angielski faktycznie miał kiedyś dokładny odpowiednik tego wzorca — staroangielskie i wczesnonowoangielskie 'what for a', wciąż żywe w niektórych dialektach ('What for a man is he?') — ale w standardowej odmianie języka przyimek 'for' z czasem odpadł, zostawiając samo 'what a'.
Dlaczego how poszło inną drogą'How' natomiast od samego początku swojej kariery w języku angielskim było przysłówkiem sposobu i stopnia, wywodzącym się ze staroangielskiego 'hū', spokrewnionego z pytajnym rdzeniem, z którego wyrosły też 'what' i 'who' — ale w przeciwieństwie do 'what', 'how' nigdy nie przyklejało się do całego rzeczownika, tylko zawsze modyfikowało bezpośrednio przymiotnik lub przysłówek ('how big', 'how quickly'). To rozróżnienie funkcjonalne, głęboko zakorzenione już w najstarszych zapisach angielszczyzny, jest właśnie powodem, dla którego 'how' nie mogło pójść drogą 'what' i połknąć całej frazy rzeczownikowej naraz — musiało zamiast tego przykleić się tylko do przymiotnika ('how strange'), a ta sklejona para, zgodnie z mechanizmem opisanym przy okazji 'too', 'so' i 'as', wskoczyła jako całość przed przedimek, dając nam 'how strange a coincidence' zamiast hipotetycznego, nigdy niezaistniałego 'how a strange coincidence'.
Wspólny rdzeń pytajny: dlaczego how, what, who i why brzmią podobnieWarto na chwilę zatrzymać się przy tym, że 'how', 'what', 'who', 'why' i 'when' dzielą tę samą początkową spółgłoskę nie przez przypadek, lecz dlatego, że wszystkie wywodzą się z jednego, wspólnego prageremańskiego (a głębiej — praindoeuropejskiego) rdzenia pytajnego, zapisywanego w rekonstrukcjach jako *kw-. Ten sam rdzeń dał łacińskiemu 'quis' i 'quid' (stąd francuskie 'qui', 'que'), a w angielskim rozgałęził się na całą rodzinę słów pytających, z których każde wyspecjalizowało się w innym zadaniu składniowym — 'who' pyta o osobę, 'what' o rzecz lub całą frazę, 'how' wyłącznie o sposób i stopień. Ta specjalizacja funkcjonalna, choć dokonała się na długo przed powstaniem naszej konstrukcji wykrzyknieniowej, jest właśnie tym, co zdeterminowało różny szyk 'what a' i 'how...a' — dwa słowa pytajne z tej samej rodziny, ale o dwóch zupełnie różnych rolach gramatycznych, dają dwa różne wzorce składniowe.
how w pytaniach pośrednich i osadzonychPoza czystym wykrzyknieniem, 'how + przymiotnik + a/an + rzeczownik' równie chętnie pojawia się w pytaniach bezpośrednich o stopień ('How great a risk are you willing to take?') oraz w pytaniach pośrednich, osadzonych wewnątrz większego zdania ('She wondered how big a risk it really was', 'I hadn't realised how serious a problem it had become'). To wcale nie jest osobna, dodatkowa reguła — to naturalna konsekwencja tego, że 'how' od zawsze pełniło podwójną funkcję w angielskiej gramatyce: raz jako słowo otwierające wykrzyknienie, raz jako słowo pytajne otwierające pytanie wprost lub pytanie zagnieżdżone (embedded question) po czasownikach typu 'wonder', 'realise', 'ask'. Ponieważ w obu użyciach 'how' wciąż przykleja się bezpośrednio do przymiotnika w ten sam sposób, inwersja przed przedimkiem uruchamia się identycznie niezależnie od tego, czy zdanie kończy się wykrzyknikiem, czy jest fragmentem dłuższej wypowiedzi.
Formalność jako spadek po własnej historii, nie kaprys stylistycznyTo, że 'How strange a coincidence!' brzmi dziś podniośle, a 'What a strange coincidence!' zwyczajnie, nie jest arbitralną konwencją towarzyską, lecz bezpośrednią konsekwencją opisanej wyżej historii: konstrukcja 'what a' od wieków była tą prostszą, bardziej zwartą i fonetycznie płynniejszą (bo 'what' połyka całą frazę rzeczownikową naraz, bez potrzeby zawieszania uwagi słuchacza na przymiotniku przed przedimkiem), więc to ona naturalnie zdominowała mowę potoczną, podczas gdy 'how + przymiotnik + a/an' — wymagające od słuchacza przytrzymania w pamięci przymiotnika, zanim usłyszy przedimek i rzeczownik — zostało zarezerwowane dla starannie komponowanego, czytanego a nie improwizowanego tekstu: eseju, recenzji, przemówienia pisanego z premedytacją. Dokładnie ten sam mechanizm rejestrowego rozdzielenia widzieliśmy już przy 'so good a film' kontra 'such a good film' — to nie przypadek, lecz powtarzający się wzorzec w historii angielskiej składni, w którym starszy, bardziej wymagający poznawczo szyk zdania przetrwał w piśmie na długo po tym, jak mowa potoczna wybrała sobie prostszą alternatywę.
Kiedy używamy
- Wykrzyknienie z naciskiem na stopień cechy, formalny odpowiednik what a: How strange a coincidence that we met here!
- Pytanie bezpośrednie o stopień: How great a risk are you willing to take?
- Pytanie pośrednie (embedded question) po czasownikach typu wonder, realise, ask: I hadn't realised how serious a problem it had become.
- Formalny kontrast rejestrowy z what a: What a strange coincidence! (potoczne) vs How strange a coincidence! (formalne, emfatyczne).
- W dłuższych zdaniach opisowych, gdzie how otwiera całą frazę stopnia osadzoną w zdaniu podrzędnym: She wondered how big a risk it really was.
Kluczowe przykłady
How strange a coincidencewhat a vs how awspólny rdzeń pytajny *kw-what for a w dialektachpytania osadzone z how
Przykłady
How strange a coincidence that we met here!
Cóż za dziwny zbieg okoliczności, że się tu spotkaliśmy!
How great a risk are you willing to take?
Jak duże ryzyko jesteś skłonny podjąć?
I hadn't realised how serious a problem it had become.
Nie zdawałem sobie sprawy, jak poważnym problemem się to stało.
She wondered how big a risk it really was.
Zastanawiała się, jak duże jest tak naprawdę to ryzyko.
Nobody warned me how tough a challenge this would turn out to be.
Nikt mnie nie ostrzegł, jak trudnym wyzwaniem to się okaże.