⬆️ Semantyka partykuł czasowników złożonych
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
Up — dokonaność i intensywność
Up — completion and intensity
Zasady
Znaczenie dokonawcze„Up” po czasowniku często nie zmienia jego podstawowego znaczenia, lecz podkreśla, że czynność zostaje doprowadzona do końca lub wykonana w całości (eat up = zjeść wszystko do końca, finish up = dokończyć).
Wyczerpanie zasobuZ czasownikami typu use, drink, burn „up” sygnalizuje zużycie czegoś w całości, aż nic nie zostanie (use up all the paper, burn up the fuel).
Znaczenie zleksykalizowaneWiele czasowników z „up” ma znaczenie mocno przenośne, oderwane od dosłownego kierunku „w górę” (grow up = dorosnąć, show up = pojawić się, mess up = spartaczyć).
Kiedy używamy
- Typowe czasowniki dokonawcze: finish up, eat up, drink up, use up, clean up, tidy up, fill up, wrap up
- Intensyfikacja bez zmiany podstawowego sensu: beat up (dotkliwie pobić), dress up (wystroić się), speak up (mówić głośniej)
- Znaczenia zleksykalizowane: grow up, show up, mess up, break up (rozstać się), give up (poddać się)
Kluczowe przykłady
finish upuse upclean upshow upgive up
Przykłady
Please finish up your homework before dinner.
Dokończ pracę domową przed kolacją.
We used up all the milk this morning.
Zużyliśmy dziś rano całe mleko.
He didn't show up at the meeting.
Nie pojawił się na spotkaniu.
Could you speak up? I can't hear you.
Możesz mówić głośniej? Nie słyszę cię.
Down — redukcja, uspokojenie i awaria
Down — reduction, calming and breakdown
Zasady
Zmniejszenie intensywności„Down” często oznacza spadek intensywności, prędkości lub emocji (slow down, calm down, cool down, turn down the volume).
Zatrzymanie działaniaZ czasownikami break, shut, close „down” oznacza całkowite zatrzymanie działania maszyny, systemu lub instytucji (the factory shut down).
Odrzucenie propozycji„Turn down” w znaczeniu przenośnym oznacza odrzucenie propozycji, prośby lub kandydatury, a nie fizyczne obniżenie czegoś (turn down a job offer).
Kiedy używamy
- Redukcja i uspokojenie: calm down, slow down, cool down, quieten down, wind down
- Awaria i zatrzymanie systemu: break down, shut down, close down, crack down (on)
- Odrzucenie i zapisywanie: turn down (odrzucić), write down (zapisać), track down (wytropić)
Kluczowe przykłady
calm downbreak downturn downshut downslow down
Przykłady
Try to calm down before you say something you'll regret.
Spróbuj się uspokoić, zanim powiesz coś, czego pożałujesz.
My car broke down on the motorway.
Mój samochód zepsuł się na autostradzie.
She turned down the promotion.
Odrzuciła awans.
The factory is going to shut down next month.
Fabryka zostanie zamknięta w przyszłym miesiącu.
Out — wyczerpanie, odkrycie i rezultat
Out — exhaustion, discovery and outcome
Zasady
Wyczerpanie zasobu„Out” z czasownikami run, sell, die oznacza, że coś kończy się lub znika całkowicie (run out of time, the tickets sold out).
Odkrycie i ujawnienieZ czasownikami find, figure, work, sort „out” sygnalizuje dotarcie do rozwiązania lub ujawnienie ukrytej informacji (find out the truth, work out a problem).
Wyróżnienie i rozprzestrzenienie„Out” bywa też związane z wyraźnością i wychodzeniem na zewnątrz — dosłownie lub w przenośni (stand out, spread out, speak out, break out).
Kiedy używamy
- Wyczerpanie / zniknięcie: run out (of), sell out, die out, burn out, fade out
- Odkrycie / rozwiązanie: find out, figure out, work out, sort out, point out
- Wyróżnienie / rozprzestrzenienie: stand out, spread out, speak out, break out
Kluczowe przykłady
find outrun outwork outsort outstand out
Przykłady
We ran out of petrol on the way home.
Zabrakło nam benzyny w drodze do domu.
It took her hours to figure out the problem.
Zajęło jej godziny, żeby rozgryźć problem.
His talent really stands out from the rest of the class.
Jego talent naprawdę wyróżnia się na tle reszty klasy.
The fire broke out shortly after midnight.
Pożar wybuchł tuż po północy.
Off — oddzielenie, odjazd i przerwanie
Off — separation, departure and cessation
Zasady
Fizyczne oddzielenie„Off” oznacza odłączenie jednej rzeczy od drugiej lub przerwanie kontaktu bądź połączenia (cut off, switch off, take off your coat).
Rozpoczęcie podróżyZ czasownikami set, go, take „off” oznacza wyruszenie w drogę lub start (set off on a journey, the plane took off).
Nagłe przerwanie„Off” bywa też używane do zaznaczenia nagłego, czasem niegrzecznego przerwania czynności lub relacji (tell somebody off, call off a meeting, doze off).
Kiedy używamy
- Oddzielenie / wyłączenie: cut off, switch off, turn off, take off (ubranie, samolot)
- Wyruszenie: set off, take off (start podróży), go off (wybuchnąć / zepsuć się)
- Przerwanie: call off, put off, tell off, doze off, show off (popisywać się)
Kluczowe przykłady
cut offset offcall offtake offput off
Przykłady
The storm cut off the electricity for hours.
Burza odcięła prąd na wiele godzin.
We set off early to avoid the traffic.
Wyruszyliśmy wcześnie, żeby uniknąć korków.
The meeting was called off at the last minute.
Spotkanie odwołano w ostatniej chwili.
He kept dozing off during the lecture.
Cały czas przysypiał podczas wykładu.
On i away — kontynuacja i wytrwałość
On and away — continuation and persistence
Zasady
Kontynuacja czynności„On” po czasowniku podkreśla, że czynność jest kontynuowana mimo przeszkód lub upływu czasu (carry on, go on, keep on doing something).
Wytrwałe działanie„Away” pełni podobną funkcję, podkreślając wytrwałość lub intensywne, nieprzerwane wykonywanie czynności (work away, chat away, hammer away at something).
Kontrast z „up”W przeciwieństwie do „up” (który sygnalizuje zakończenie czynności), „on” i „away” w tej funkcji podkreślają, że czynność NADAL trwa, bez sygnału jej końca.
Kiedy używamy
- Kontynuacja: carry on, go on, keep on, move on, press on, soldier on
- Wytrwałe, ciągłe działanie: work away, chat away, plug away (at), hammer away (at)
- Częste połączenie z gerundem: keep on complaining, carry on working
Kluczowe przykłady
carry ongo onkeep onwork awaypress on
Przykłady
Despite the rain, they carried on playing.
Mimo deszczu grali dalej.
She kept on asking the same question.
Wciąż zadawała to samo pytanie.
He's been working away on his novel for months.
Od miesięcy wytrwale pracuje nad swoją powieścią.
Let's not dwell on the past — let's move on.
Nie roztrząsajmy przeszłości — idźmy dalej.