🧊 Powtórzone porównania stopniowe
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
Skąd się wzięło podwojone porównanie — ikoniczność i fraza skamieniała już w Biblii króla Jakuba
Where the doubled comparative comes from — iconicity, and a phrase already fossilized in the King James Bible
Zasady
Forma naśladująca znaczenie: zasada ikonicznościZanim padnie jakakolwiek reguła gramatyczna, warto zadać sobie pytanie, dlaczego w ogóle jakikolwiek język miałby powtarzać słowo, żeby coś powiedzieć — przecież powtórzenie nie dodaje nowej informacji leksykalnej, to wciąż to samo słowo. Odpowiedź leży w zjawisku, które językoznawcy nazywają ikonicznością: forma językowa czasami naśladuje kształt tego, co opisuje, tak jak onomatopeja naśladuje dźwięk. Wiele języków świata ma gramatyczną reduplikację jako w pełni produktywne narzędzie — w indonezyjskim 'rumah' (dom) powtórzone jako 'rumah-rumah' oznacza po prostu liczbę mnogą 'domy', w chińskim powtórzenie czasownika 'kàn kàn' ('popatrz popatrz') łagodzi polecenie i sugeruje krótką, niezobowiązującą czynność. W tych systemach podwojenie samo w sobie jest morfologicznym wyznacznikiem znaczenia, tak jak końcówka fleksyjna. Angielski nie ma takiego produktywnego mechanizmu — nie da się wziąć dowolnego rzeczownika i podwoić go, żeby uzyskać liczbę mnogą. Ale w jednym starannie wyodrębnionym zakątku swojej gramatyki, w wyrażaniu stopniowej, ciągłej zmiany cechy w czasie, angielski sięga po dokładnie ten sam ikoniczny instynkt: 'colder and colder' nie mówi nic więcej faktograficznie niż 'colder', a mimo to brzmi zupełnie inaczej, bo powtórzenie inscenizuje sam proces, którego dotyczy zdanie.
Migawka kontra film: model klatekNajprościej zobaczyć różnicę, wyobrażając sobie aparat fotograficzny i kamerę filmową. Zdanie 'It is colder than yesterday' to pojedyncza migawka — dwa punkty w czasie zestawione ze sobą, wczoraj i dziś, jak dwa zdjęcia obok siebie na stole. Zdanie 'It's getting colder and colder' to już nie migawka, tylko film złożony z wielu następujących po sobie klatek, z których żadna nie jest wyróżniona — temperatura nie 'jest' po prostu niższa, ona bez przerwy, klatka po klatce, spada. Podwojenie przymiotnika w stopniu wyższym jest właśnie tym zabiegiem montażowym: pierwsze wystąpienie 'colder' to jedna klatka filmu, spójnik 'and' to cięcie montażowe, a drugie 'colder' to kolejna klatka, subtelnie przesunięta dalej po tej samej skali. Ten mentalny model — skala jako oś, po której porusza się niewidzialny wskaźnik, a podwojenie jako sposób pokazania tego ruchu zamiast jednego jego punktu — jest kluczem do zrozumienia każdej reguły omówionej w dalszej części tego tematu, od form regularnych po najbardziej brzegowe przypadki stylistyczne.
Rodzina angielskich zdwojeń spójnikowych'Colder and colder' nie jest odosobnionym dziwactwem — należy do całej rodziny angielskich konstrukcji, w których to samo słowo powtarza się po obu stronach spójnika 'and', żeby zasugerować coś więcej niż jednorazowe zdarzenie: 'again and again' (wciąż od nowa), 'on and on' (bez końca), 'round and round' (w kółko), 'over and over' (raz za razem). Wszystkie te wyrażenia dzielą tę samą podstawową semantykę powtarzalności lub ciągłości, zbudowaną nie przez żaden specjalny sufiks, tylko przez samą składniową sztuczkę podwójnego wypowiedzenia słowa połączonego spójnikiem współrzędnym. Podwojony przymiotnik w stopniu wyższym jest jednak węższym, bardziej wyspecjalizowanym członkiem tej rodziny: podczas gdy 'again and again' czy 'round and round' opisują powtarzanie się dyskretnego, oddzielnego zdarzenia (ktoś puka do drzwi raz, potem drugi raz, potem trzeci), 'colder and colder' opisuje coś fundamentalnie innego — nie powtórzenie tego samego zdarzenia, tylko ciągłe, płynne przesuwanie się jednej i tej samej cechy po skali, bez żadnych oddzielnych, policzalnych 'razy'. To rozróżnienie między powtarzalnością dyskretną a ciągłością gradientną jest tym, co czyni podwojony komparatyw osobnym zjawiskiem gramatycznym, a nie tylko przypadkiem ogólniejszej reguły o zdwajaniu słów.
'Wax worse and worse' — skamielina z 1611 rokuNajbardziej namacalnym dowodem na to, jak długo ta konstrukcja funkcjonuje w angielszczyźnie, jest jedno zdanie z Nowego Testamentu w przekładzie króla Jakuba z 1611 roku, Drugi List do Tymoteusza 3:13: 'evil men and seducers shall wax worse and worse, deceiving, and being deceived' — 'ludzie źli i zwodziciele będą się stawać coraz gorsi, zwodząc i sami będąc zwiedzeni'. Tłumacze króla Jakuba nie wymyślili tego zdania od zera — pracowali, świadomie i jawnie, na fundamencie wcześniejszych angielskich przekładów Biblii z XVI wieku, poprawiając i ujednolicając ich język, a nie zaczynając od czystej karty, więc sama fraza 'worse and worse' jako ustabilizowany sposób mówienia o postępującym zepsuciu była już wtedy językowym standardem, a nie świeżym pomysłem stylistycznym jednego tłumacza. Czasownik 'wax' w tym zdaniu dziś brzmi archaicznie, ale w XVII wieku był zwyczajnym słowem oznaczającym 'stawać się, rosnąć' — wywodzi się ze staroangielskiego 'weaxan', spokrewnionego bezpośrednio z niemieckim 'wachsen' (rosnąć) i widocznego do dziś w resztkowych, skostniałych zwrotach: 'wax and wane' (o fazach księżyca — przybywać i ubywać), czy 'wax lyrical/poetic' (rozgadać się z entuzjazmem, dosłownie 'urosnąć' w liryzm). Kiedy więc czytamy 'wax worse and worse', patrzymy na żywy fosyl: czasownik zmiany stanu, który sam wyszedł z użycia poza kilkoma utrwalonymi idiomami, w towarzystwie konstrukcji podwojonego porównania, która przetrwała nienaruszona aż do dzisiejszego 'getting worse and worse'.
Dlaczego akurat spójnik 'and', a nie żaden innyWarto zastanowić się, dlaczego angielski wybrał do tej roboty właśnie najbardziej neutralny, najmniej nacechowany spójnik współrzędny, jakim jest 'and', a nie na przykład 'then' (potem) czy zwykły przecinek. Gdyby powiedzieć 'colder, then colder', sugerowałoby to dwa oddzielne, rozpoznawalne etapy, coś w rodzaju listy kroków — najpierw jeden stan, potem wyraźnie od niego oddzielony drugi. 'And' nie robi tego rozdzielenia: jest spójnikiem czysto addytywnym, który nie wprowadza żadnej sekwencyjności ani hierarchii między połączonymi elementami, a to właśnie sprawia, że dwa wystąpienia tego samego przymiotnika, połączone 'and', czytamy nie jako dwa oddzielne punkty, tylko jako bezszwowe, nieprzerwane narastanie jednej i tej samej cechy. Innymi słowy, wybór spójnika nie jest przypadkowy — to on odpowiada za to, że konstrukcja brzmi jak płynny proces, a nie jak wyliczenie etapów, i to on pozwala jej pełnić rolę znacznika aspektu ciągłego, mimo że formalnie 'and' jest tylko zwykłym spójnikiem łączącym, używanym też do zupełnie innych celów w tysiącach innych zdań.
Kiedy używamy
- Konstrukcja jest w pełni produktywna — działa z każdym przymiotnikiem i przysłówkiem stopniowalnym, nie jest zamkniętą listą utrwalonych zwrotów do wykucia na pamięć
- Wymaga kontekstu wskazującego na proces rozciągnięty w czasie, nie na jednorazowe porównanie dwóch różnych rzeczy
- Historycznie poświadczona co najmniej od wczesnej nowożytnej angielszczyzny (przekłady biblijne XVI–XVII w.), a więc znacznie starsza, niż mogłoby się wydawać z jej dzisiejszego, potocznego charakteru
- Należy do szerszej rodziny angielskich zdwojeń z 'and' (again and again, on and on, round and round), ale jako jedyna z nich koduje ciągłość gradientną, a nie powtarzalność dyskretną
Kluczowe przykłady
iconicityreduplicationwax worse and worse2 Timothy 3:13model myślowy
Przykłady
"Evil men and seducers shall wax worse and worse, deceiving, and being deceived." (2 Timothy 3:13, King James Version, 1611)
"Ludzie źli i zwodziciele będą się stawać coraz gorsi, zwodząc i sami będąc zwiedzeni." (dosłowny cytat z angielskiego przekładu Biblii z 1611 roku, 'wax' = archaiczne 'stawać się')
The rumours grew wilder and wilder as the evening wore on.
Plotki stawały się coraz dziksze w miarę upływu wieczoru.
Round and round the same idea went in his head, growing stranger and stranger each time.
Ta sama myśl kołowała mu w głowie w kółko, stając się za każdym razem coraz dziwniejsza.
Again and again the phone rang, each time louder and louder, or so it seemed to her frayed nerves.
Telefon dzwonił raz za razem, za każdym razem, jak się jej zdawało w jej napiętych nerwach, coraz głośniej.
Krótki tor: -er and -er, czyli dlaczego angielski rozdzielił porównania na dwa systemy
The short track: -er and -er, and why English split its comparatives into two systems
Zasady
Jeden system w staroangielskim, zanim nadeszła inwazjaŻeby zrozumieć, dlaczego dziś mówimy 'colder and colder', ale 'more and more difficult', a nie odwrotnie, trzeba cofnąć się do czasów, kiedy angielski miał tylko jeden sposób tworzenia stopnia wyższego. W staroangielskim niemal każdy przymiotnik, krótki czy długi, przyjmował jedną i tę samą końcówkę fleksyjną, spokrewnioną z dzisiejszym '-er': 'ceald' (zimny) stawało się 'cealdra', a nawet dłuższe przymiotniki poddawały się tej samej regule bez większego oporu. Był to system w pełni jednolity, bez podziału na 'krótkie' i 'długie' przymiotniki, jaki znamy dzisiaj — ten podział to nie odziedziczona po praindoeuropejskich przodkach cecha angielskiego, tylko stosunkowo późna innowacja, której korzenie sięgają wydarzenia politycznego, a nie czysto językowego.
1066 rok i fala słownictwa, które nie chciało nosić '-er'Po podboju normandzkim angielski zalała fala francuskiego i łacińskiego słownictwa — setki wielosylabowych wyrazów w rodzaju 'difficult', 'important', 'dangerous', 'curious', które przez wieki wchodziły do języka bez żadnego naturalnego przyzwyczajenia do rodzimej germańskiej końcówki fleksyjnej. Doklejenie '-er' do trzysylabowego, łacińskiego w duchu przymiotnika brzmiało fonetycznie niezgrabnie i obco w uchu ówczesnych mówców, więc język zaczął sięgać po rozwiązanie opisowe: stawianie osobnego słowa 'more' przed przymiotnikiem, zamiast zmieniania samego przymiotnika. Prawdopodobnie nie bez znaczenia był tu też bezpośredni kontakt z francuskim systemem porównań, który od zawsze budował stopień wyższy opisowo, przez 'plus' plus przymiotnik, a nie przez końcówkę — więc dwujęzyczni mówcy średnioangielskiego mieli pod ręką gotowy, sprawdzony wzorzec składniowy do naśladowania. W ten sposób, powoli, przez pokolenia, ukształtował się dzisiejszy podział na dwa tory: krótkie, rodzime w duchu przymiotniki nadal noszą fleksyjne '-er', a dłuższe, w większości zapożyczone przymiotniki idą drogą opisową z 'more'.
Jak zdwojenie działa na krótkim torzeNa torze '-er' zasada zdwojenia jest najprostsza z możliwych: powtarza się cała forma stopnia wyższego, czyli przymiotnik czy przysłówek razem z jego końcówką, dwukrotnie, połączoną spójnikiem 'and' — 'colder and colder', 'faster and faster', 'closer and closer', 'darker and darker'. Nie ma tu żadnego skracania ani wybierania, które wystąpienie zostawić w formie podstawowej — obie połówki wyrażenia są identyczne i pełne, bo to właśnie sama końcówka '-er', obecna w obu powtórzeniach, niesie znaczenie stopniowania, a podwojenie całego słowa ikonicznie odzwierciedla podwojenie/powtórzenie tego stopniowania w czasie.
Dwa różne rodzaje podwojenia w jednym słowie — pułapka do rozróżnieniaWarto rozdzielić dwie zupełnie różne rzeczy, które w słowach typu 'bigger and bigger' zachodzą jednocześnie i łatwo je pomylić. Pierwsza to podwojenie spółgłoski na końcu rdzenia przy dodawaniu '-er' do krótkich przymiotników zakończonych na pojedynczą spółgłoskę poprzedzoną krótką samogłoską — 'big' staje się 'bigger' (podwójne 'g'), 'hot' staje się 'hotter' (podwójne 't'). To zjawisko czysto ortograficzno-fonologiczne, które zaszłoby dokładnie tak samo, nawet gdyby nikt nigdy nie powtórzył tego słowa w zdaniu — działa już na poziomie pojedynczego wyrazu 'bigger'. Druga to podwojenie całego słowa 'bigger' w konstrukcji 'bigger and bigger', o którym mówi ten temat — to zjawisko czysto składniowe, zachodzące na poziomie całego zdania, niezależne od tego, czy dany przymiotnik akurat podwaja spółgłoskę, czy nie ('colder and colder' nie ma żadnego podwojenia spółgłoski, a i tak podlega tej samej regule zdwojenia całego słowa). Rozróżnienie tych dwóch warstw — fonologicznej wewnątrz słowa i składniowej między słowami — pomaga zrozumieć, że 'bigger and bigger' to nie jakiś szczególny, wyjątkowo 'podwójny' przypadek, tylko zwyczajne zetknięcie się dwóch niezależnych od siebie reguł.
Które przymiotniki wciąż należą do krótkiego toruDo rodzimego, fleksyjnego toru '-er' należą dziś przede wszystkim przymiotniki jednosylabowe (cold, fast, close, dark, small, tall, young, old) oraz spora grupa dwusylabowych, które fonetycznie 'zachowują się' jak krótkie — zwłaszcza zakończone na '-y' (happy → happier, easy → easier), '-ow' (narrow → narrower), '-le' (simple → simpler) czy '-er' (clever → cleverer). To dokładnie ta sama lista, która rządzi zwykłym, niepodwojonym stopniowaniem tych przymiotników — reguła zdwojenia nie wprowadza żadnego nowego kryterium podziału, tylko dziedziczy istniejący już w języku podział na krótkie i długie przymiotniki i nakłada na niego mechanizm powtórzenia.
Kiedy używamy
- Typowe pole zastosowania: opis pogody i temperatury (colder, warmer, hotter and hotter)
- Opis tempa i prędkości w narracji, zwłaszcza w scenach napięcia lub pościgu (faster and faster, closer and closer)
- Opis odległości fizycznej lub emocjonalnej zbliżania się/oddalania (closer and closer, further — patrz temat o formach nieregularnych)
- Naturalnie łączy się z czasownikami zmiany stanu (get, grow, become, turn) w czasie Present/Past Continuous
Kluczowe przykłady
colder and colderfaster and fastercloser and closerNorman Conquestkrótkie przymiotniki
Przykłady
As the sun went down, it got colder and colder.
Gdy słońce zachodziło, robiło się coraz zimniej.
The footsteps behind her grew closer and closer until they stopped right outside the door.
Kroki za nią stawały się coraz bliższe, aż w końcu ucichły tuż za drzwiami.
The car sped up, going faster and faster down the hill.
Samochód przyspieszał, jadąc coraz szybciej w dół zbocza.
The sky grew darker and darker as the storm approached.
Niebo robiło się coraz ciemniejsze w miarę zbliżania się burzy.
Długi tor: more and more, czyli dyscyplina podwajania wyłącznie operatora stopnia
The long track: more and more, and the discipline of doubling only the operator
Zasady
'More' jako osobne słowo, nie jako sufiks'More' nie jest nowym wynalazkiem średnioangielskiego okresu przywołanym na ratunek trudnym do odmiany zapożyczeniom — to jedno z najstarszych słów w języku, sięgające staroangielskiego 'māra', stopnia wyższego od 'micel' ('wielki, duży, liczny'), z którego z kolei wywodzi się też współczesne 'much'. Innymi słowy, 'more' od zawsze było osobnym leksemem wyrażającym samą ideę 'w większym stopniu', a nie fleksyjną końcówką doczepianą do przymiotnika. Kiedy więc po podboju normandzkim angielski potrzebował sposobu na stopniowanie nowej fali wielosylabowych zapożyczeń, nie musiał wymyślać niczego od podstaw — po prostu uogólnił istniejące już od wieków, w pełni samodzielne słowo 'more' na rolę produktywnego, opisowego 'operatora stopnia', który dziś stawiamy przed każdym dłuższym przymiotnikiem czy przysłówkiem.
Reguła: podwaja się tylko operator, nie cała frazaSkoro 'more' jest tym elementem, który faktycznie niesie znaczenie 'w większym stopniu', to właśnie ono, a nie towarzyszący mu przymiotnik, powinno zostać podwojone, żeby ikonicznie zasugerować narastanie w czasie: 'more and more difficult', 'more and more expensive', 'more and more often' — NIE 'more difficult and more difficult'. Sam przymiotnik czy przysłówek pojawia się tylko raz, w formie podstawowej, na samym końcu, po drugim 'more'. To rozróżnienie ma sens tylko wtedy, gdy pamięta się o różnicy między operatorem a jego argumentem: 'more' jest funktorem stopnia, a przymiotnik jest tym, do czego ten funktor się stosuje, więc powtórzenie samego funktora w pełni oddaje ideę narastania, a dodatkowe powtórzenie argumentu byłoby czystą nadmiarowością informacyjną — dokładnie tak, jak na krótkim torze podwaja się całe słowo 'colder', bo to ono, w postaci nierozdzielnej z końcówką '-er', pełni rolę operatora.
Ta sama zasada dla przysłówków na '-ly'Dokładnie ten sam mechanizm obejmuje przysłówki tworzące stopień wyższy opisowo, czyli w praktyce niemal wszystkie przysłówki na '-ly': 'more and more frequently', 'more and more carefully', 'more and more slowly'. Nie ma tu żadnej odrębnej reguły do zapamiętania — przysłówki na '-ly' od dawna dzielą z dłuższymi przymiotnikami tę samą, opisową strategię stopniowania przez 'more', więc naturalnie dziedziczą też tę samą regułę zdwojenia operatora, a nie całej frazy.
Słyszalne, ale napiętnowane odstępstwo: 'more difficult and more difficult'W żywej, spontanicznej mowie da się usłyszeć konstrukcje w rodzaju 'it's getting more difficult and more difficult', gdzie mówca powtarza całą frazę zamiast samego 'more'. Nie jest to forma z gruntu niezrozumiała czy nielogiczna — po prostu stosuje regułę zdwojenia całej jednostki, tak jak na krótkim torze '-er', zamiast reguły zdwojenia samego operatora, właściwej dłuższym przymiotnikom. W starannej, redagowanej angielszczyźnie takie zdanie zostanie niemal na pewno poprawione na 'more and more difficult', bo brzmi nadmiarowo i nieco niezgrabnie w uchu przywykłym do skróconej wersji, ale warto rozumieć to jako kwestię stylistycznej naznaczoności (markedness), a nie twardego zakazu gramatycznego — to żywy przykład tego, jak dwie równoległe zasady zdwojenia (całej frazy kontra samego operatora) mogą się ze sobą ścierać w umysłach mówców, z jedną formą wygrywającą w rejestrze formalnym, a drugą wciąż obecną w luźnej mowie.
'More and more' samo w sobie, bez żadnego przymiotnikaOsobnym, spokrewnionym, ale odrębnym zjawiskiem jest użycie samej frazy 'more and more' jako przysłówka zdaniowego, znaczącego mniej więcej tyle co 'increasingly' ('coraz bardziej, w rosnącym stopniu'), bez żadnego przymiotnika po prawej stronie: 'More and more, people are turning to online learning' ('Coraz częściej ludzie zwracają się ku nauce online'). To nie jest podwojony komparatyw modyfikujący konkretny przymiotnik, tylko samodzielny, utrwalony zwrot przysłówkowy, który wyrósł z tej samej konstrukcji przez uogólnienie — skoro 'more and more' tak często poprzedzało przymiotniki, z czasem zaczęło funkcjonować też samodzielnie, na początku zdania, jako sygnał narastającej tendencji, blisko spokrewniony, ale formalnie odrębny od tematu głównego tej strony.
Kiedy używamy
- Stosowane z przymiotnikami dwu- i więcej sylabowymi oraz z niemal wszystkimi przysłówkami na '-ly'
- Może też poprzedzać rzeczowniki policzalne w liczbie mnogiej, wyrażając rosnącą liczbę: 'more and more people', 'more and more countries'
- W starannym, redagowanym stylu podwaja się wyłącznie 'more', nigdy całej frazy przymiotnikowej
- 'More and more' na początku zdania, bez następującego przymiotnika, funkcjonuje jako samodzielny przysłówek zdaniowy bliski znaczeniowo 'increasingly'
Kluczowe przykłady
more and moreoperator stopniamore and more difficultincreasinglyprzysłówki -ly
Przykłady
Renewable energy is becoming more and more popular every year.
Energia odnawialna z roku na rok staje się coraz bardziej popularna.
The negotiations grew more and more complicated as the deadline approached.
Negocjacje stawały się coraz bardziej skomplikowane w miarę zbliżania się terminu.
He spoke more and more quietly, until he was barely audible.
Mówił coraz ciszej, aż w końcu ledwo było go słychać.
More and more, companies are letting employees choose their own working hours.
Coraz częściej firmy pozwalają pracownikom samodzielnie wybierać godziny pracy.
Better and better, worse and worse — formy nieregularne i XVIII-wieczny spór o less i fewer
Better and better, worse and worse — irregular comparatives, and the eighteenth-century argument over less and fewer
Zasady
Suplecja: kiedy stopień wyższy przychodzi z zupełnie innego słowa'Good' i 'better', 'bad' i 'worse' nie są ze sobą spokrewnione morfologicznie w żaden regularny sposób — 'better' nie powstało przez dodanie końcówki do 'good', tylko wywodzi się z zupełnie innego, choć starożytnego rdzenia germańskiego. Zjawisko to, zwane suplecją, nie jest wcale rzadkością w językach świata: to samo dzieje się w polskim 'dobry — lepszy' czy 'zły — gorszy', gdzie stopień wyższy również przychodzi z innego rdzenia niż stopień podstawowy. Suplecja pojawia się zwykle właśnie przy najczęściej używanych, najbardziej podstawowych pojęciach wartościujących — dobro i zło, wielkość i małość — być może dlatego, że tak często używane słowa są bardziej odporne na regularyzację przez analogię i łatwiej zachowują archaiczne, odrębne formy z bardzo dawnych warstw języka.
Zdwojenie nie patrzy na morfologię, tylko na wynikKluczowa obserwacja jest taka: reguła zdwojenia komparatywu zupełnie nie przejmuje się tym, czy dana forma stopnia wyższego powstała regularnie (przez '-er' albo 'more'), czy suppletywnie, przez całkiem inny rdzeń. Podwaja się po prostu gotową, poprawną formę komparatywu, jakakolwiek by ona nie była: 'better and better', 'worse and worse', dokładnie tak samo jak 'colder and colder'. To pokazuje coś istotnego o naturze tej konstrukcji: działa ona na poziomie składni, biorąc na wejściu cokolwiek, co język uznaje za 'formę stopnia wyższego danego przymiotnika', i nie zagląda w ogóle w to, jaka morfologia stoi za kulisami tej formy.
Further i farther — dwa bliźniaki z jednego korzenia'Far' ma dwie konkurujące formy stopnia wyższego, 'further' i 'farther', i wbrew powszechnemu przekonaniu nie są to dwa niezależne słowa, które przypadkiem znaczą to samo — oba wywodzą się z tego samego staroangielskiego komparatywu 'furþor', a 'farther' to późniejsza, średniowieczna przeróbka tej formy, dopasowana fonetycznie do wyglądu słowa 'far', z którym skojarzyli je mówcy. We współczesnym użyciu obie formy w dużej mierze się pokrywają, ale w podwojonej konstrukcji zauważalna jest tendencja: 'further and further' częściej opisuje oddalanie się metaforyczne, abstrakcyjne — więzi, poglądy, relacje ('they grew further and further apart' — 'oddalali się od siebie coraz bardziej'), podczas gdy 'farther and farther' bywa nieco chętniej używane przy dosłownym, fizycznym oddalaniu się w przestrzeni ('the boat drifted farther and farther from the shore'). To jednak tendencja stylistyczna, a nie twardy podział — obie formy w praktyce zamiennie pojawiają się w obu kontekstach, co samo w sobie jest ciekawym śladem tego, jak dwie historyczne warianty tego samego słowa nigdy do końca nie wyspecjalizowały się w oddzielne znaczenia.
'Less and less' — stara, niepodzielona forma'Less' pochodzi ze staroangielskiego 'lǣssa', stopnia wyższego od 'lȳtel' ('mały'), i przez większość historii angielskiego stosowało się bez rozróżnienia zarówno do rzeczowników niepoliczalnych ('less water'), jak i policzalnych w liczbie mnogiej ('less books' — dziś byśmy powiedzieli 'fewer books'). Ten podział, choć dziś wydaje się oczywistą, żelazną regułą gramatyczną, jest w rzeczywistości stosunkowo młodym wynalazkiem — i to wynalazkiem jednego konkretnego człowieka, a nie naturalną ewolucją języka.
Robert Baker, 1770 rok, i narodziny reguły 'fewer'To angielski gramatyk Robert Baker w swoim traktacie 'Reflections on the English Language' z 1770 roku po raz pierwszy zasugerował, że 'fewer' powinno być zarezerwowane wyłącznie dla rzeczowników policzalnych, a 'less' dla niepoliczalnych — sam przyznając, że to jego osobista preferencja stylistyczna, a nie opis istniejącej praktyki językowej. Kolejni gramatycy XIX i XX wieku podchwycili tę sugestię i skodyfikowali ją jako 'poprawną' zasadę szkolną, mimo że naturalna mowa nigdy w pełni się do niej nie dostosowała — słynne supermarketowe szyldy 'dziesięć produktów lub mniej' ('ten items or less') od dekad wywołują spory językowych purystów właśnie dlatego, że naturalny instynkt językowy wielu rodzimych użytkowników wciąż traktuje 'less' jako uniwersalny, niepodzielony komparatyw, jakim był przez większość historii języka. W podwojonej konstrukcji to napięcie jest równie żywe: 'fewer and fewer people' to forma zalecana w starannym, redagowanym stylu, ale 'less and less people' pojawia się coraz częściej w mowie potocznej i nieformalnym piśmie — nie jako błąd początkującego, tylko jako realna, żywa zmiana językowa w toku, którą warto rozpoznawać, nawet jeśli w formalnym pisaniu bezpieczniej trzymać się rozróżnienia Bakera.
Kiedy używamy
- better and better / worse and worse — ocena jakości, zdrowia, sytuacji, relacji
- further and further — częściej oddalanie metaforyczne (relacje, poglądy); farther and farther — częściej dosłowna odległość fizyczna, choć obie formy się przenikają
- less and less + rzeczownik niepoliczalny lub przymiotnik/przysłówek — malejący stopień lub ilość
- fewer and fewer + rzeczownik policzalny w liczbie mnogiej w stylu starannym; less and less z policzalnymi coraz częściej w mowie potocznej
Kluczowe przykłady
better and betterworse and worsefurther and furtherless and lessfewer and fewerRobert Baker 1770
Przykłady
Since starting physiotherapy, her knee has been getting better and better.
Odkąd zaczęła fizjoterapię, jej kolano czuje się coraz lepiej.
The traffic in this city seems to get worse and worse every single year.
Ruch uliczny w tym mieście z każdym rokiem robi się coraz gorszy.
Over the years, the two brothers grew further and further apart.
Z biegiem lat obaj bracia coraz bardziej się od siebie oddalali.
Fewer and fewer young people are choosing to read a physical newspaper.
Coraz mniej młodych ludzi decyduje się czytać papierową gazetę.
Czasowniki, które użyczają konstrukcji domu, i czym różni się ona od 'the bigger, the better'
Verbs that host the construction, and how it differs from 'the bigger, the better'
Zasady
Dlaczego akurat 'get / grow / become / turn'Skoro podwojony komparatyw opisuje proces rozciągnięty w czasie, a nie punktowe porównanie, potrzebuje czasownika, który sam już oznacza dynamiczną zmianę stanu, żeby było na czym ten proces 'zawiesić'. Stąd tak silny, wręcz domyślny związek z czasownikami 'get', 'grow', 'become', 'turn': każdy z nich sam w sobie oznacza przechodzenie z jednego stanu w drugi, więc naturalnie 'użycza domu' modyfikatorowi, który opisuje, jak dokładnie ta zmiana przebiega — stopniowo, klatka po klatce, coraz dalej po skali. Statyczny czasownik 'be' bez żadnego dodatkowego oznaczenia procesu ('It is cold') nie ma czego 'pożyczyć' podwojonemu komparatywowi, bo sam nie niesie żadnej idei zmiany w czasie — dlatego 'It is colder and colder' brzmi, poza szczególnymi kontekstami omówionymi niżej, nienaturalnie, podczas gdy 'It's getting colder and colder' jest formą domyślną i najczęstszą.
Kiedy samo 'be' jednak działa — rejestr narracyjny i literackiIstnieje jednak nisza, w której goła forma 'be', bez 'getting' czy 'growing', brzmi całkiem naturalnie z podwojonym komparatywem: narracja, opis obserwowanej z zewnątrz, rozciągniętej w czasie tendencji, szczególnie w czasie teraźniejszym prostym używanym narracyjnie (tzw. 'historic present') albo w stylu dziennikarsko-literackim: 'The nights are colder and colder now' brzmi jak zdanie z opowiadania albo dziennika, sugerujące, że mówca obserwuje sezonową tendencję z pewnego dystansu, a nie relacjonuje na bieżąco fizyczne odczucie. To rejestrowa, a nie gramatyczna różnica: 'getting/growing colder and colder' jest wyborem domyślnym, rozmównym, podczas gdy samo 'is/are colder and colder' jest markowane jako bardziej literackie, obserwacyjne, właściwe pisarstwu opisowemu czy przyrodniczemu.
Nie mylić z konstrukcją korelatywną 'the...the...'Uczący się bardzo często mylą podwojony komparatyw z zupełnie inną, choć powierzchownie podobną konstrukcją — korelatywną 'the colder it gets, the more we stay indoors' ('im zimniej, tym bardziej zostajemy w domu'), opisaną osobno w temacie 'Podwójne porównania' (double comparatives) w tej samej gramatyce. Różnica jest fundamentalna, nie kosmetyczna: konstrukcja korelatywna wiąże ze sobą DWIE różne zmienne w proporcjonalnej zależności — zmiana jednej rzeczy pociąga za sobą zmianę drugiej. Podwojony komparatyw z tego tematu śledzi natomiast trajektorię JEDNEJ zmiennej w czasie, bez żadnego drugiego elementu, na który by ona wpływała: 'it's getting colder and colder' mówi wyłącznie o temperaturze, nic więcej. Jeśli w zdaniu pojawiają się dwa 'the' na początku dwóch połączonych klauzul, to na pewno mowa o innej, korelatywnej konstrukcji — jeśli natomiast to samo słowo powtarza się dwukrotnie połączone przez 'and' bez żadnego 'the', to mamy do czynienia z tematem opisanym na tej stronie.
Poetycki szyk przestawny: 'Darker and darker grew the forest'W rejestrze literackim, zwłaszcza w balladach, baśniach i hymnach, podwojony komparatyw bywa wysuwany na sam początek zdania, z odwróceniem szyku podmiotu i orzeczenia: 'Darker and darker grew the forest' zamiast neutralnego 'The forest grew darker and darker'. Ten archaizujący szyk to odległe echo dawniejszych etapów angielskiej składni, w których pozycja drugiego miejsca w zdaniu była zarezerwowana dla czasownika niezależnie od tego, co go poprzedzało — dziś taki szyk przetrwał tylko jako świadomy zabieg stylistyczny, przywołujący ton starej opowieści czy baśni, bliski zresztą innym typom inwersji stylistycznej omówionym w osobnym temacie tej gramatyki. Warto rozpoznawać ten wzorzec biernie (przy czytaniu literatury czy tekstów piosenek), nawet jeśli w mowie codziennej nikt się nim nie posługuje.
Dlaczego przymiotniki niestopniowalne odrzucają tę konstrukcjęCały mechanizm zdwojonego komparatywu opiera się na istnieniu skali, po której coś może się przesuwać — zimno i ciepło, wolno i szybko to skrajności jednego kontinuum, po którym można poruszać się stopniowo. Przymiotniki, które z natury opisują stan binarny, wszystko-albo-nic, bez żadnych stopni pośrednich — 'dead' (martwy), 'perfect' (doskonały), 'unique' (unikatowy), 'pregnant' (w ciąży) — nie mają takiej skali do zaoferowania, więc zdania w rodzaju '*more and more dead' czy '*more and more unique' brzmią wewnętrznie sprzecznie, niezależnie od kontekstu. To domyka model myślowy z początku tego tematu: tam, gdzie nie ma skali, nie ma po czym 'jechać', a więc nie ma czego pokazywać jako narastającego ruchu — reguła gramatyczna wynika tu wprost z logiki znaczenia, a nie z arbitralnego zakazu składniowego.
Kiedy używamy
- Domyślny wybór czasownika: get, grow, become, turn + podwojony comparative w Present/Past Continuous
- Sam czasownik 'be' bez progresywnego aspektu jest możliwy w rejestrze narracyjnym/literackim, ale brzmi markowanie w mowie codziennej
- Nie mylić z korelatywną konstrukcją 'the + comparative..., the + comparative...' opisującą zależność dwóch zmiennych
- Konstrukcja odrzuca przymiotniki niestopniowalne (absolute adjectives) z braku skali, po której mogłaby się rozgrywać zmiana
Kluczowe przykłady
get/grow/become/turnthe...the... correlativepoetic inversiongradable adjectivesnarracja
Przykłady
The room grew darker and darker as the storm rolled in overhead.
Pokój robił się coraz ciemniejszy w miarę jak nadciągała burza.
The deeper we went into the cave, it got colder and colder, damper and damper.
Im głębiej wchodziliśmy do jaskini, robiło się coraz zimniej i coraz wilgotniej.
Darker and darker grew the forest, until the last of the daylight was gone.
Las stawał się coraz ciemniejszy, aż w końcu zniknęły ostatnie ślady dziennego światła.
The nights are colder and colder now; autumn is clearly on its way.
Noce są teraz coraz chłodniejsze; jesień wyraźnie się zbliża.
Przypadki brzegowe na szczycie: interferencja z polskim, potrójne powtórzenie i granica z prozą formalną
Edge cases at the ceiling: Polish interference, triple doubling, and the boundary with formal prose
Zasady
Interferencja z polskim 'coraz'Polski wyraża dokładnie tę samą ideę stopniowej zmiany zupełnie inną strategią gramatyczną — jednym, niezmiennym słówkiem 'coraz' postawionym przed stopniem wyższym: 'coraz zimniej', 'coraz szybciej', 'coraz bardziej skomplikowany'. Nie ma tu żadnego podwojenia, żadnego powtórzenia przymiotnika — 'coraz' samo w sobie niesie ideę narastania, raz jeden, na początku frazy. To rozbieżność strukturalna, a nie tylko leksykalna, i tłumaczy jeden z najbardziej charakterystycznych błędów uczących się na wysokim poziomie: skłonność do nadużywania toru z 'more' tam, gdzie angielski wymaga krótkiej formy na '-er', bo w polskim modelu myślowym nie ma żadnego rozróżnienia na krótkie i długie przymiotniki, więc naturalny odruch to doczepienie uniwersalnego, 'bezpiecznego' 'more' do każdego przymiotnika — stąd błędne '*more cold and more cold' zamiast poprawnego 'colder and colder'. To nie jest błąd specyficzny dla tej jednej konstrukcji, tylko ogólniejsza nadregularyzacja komparatywu, która akurat w podwojonej formie staje się szczególnie rzucająca się w oczy, bo powtarza błędny wzorzec dwukrotnie w jednym zdaniu.
Rejestr: dlaczego formalna proza akademicka unika tej konstrukcjiMimo swojej starożytnej rodowodowej metryki, sięgającej wieku XVII, podwojony komparatyw dziś odczuwany jest jako wyraźnie rozmówny, narracyjny, ekspresyjny — nie dlatego, że jest 'niepoprawny', tylko dlatego, że jego cała siła wyrazu bierze się z sugestywnego, niemal teatralnego naśladowania procesu, a taka teatralność źle komponuje się z chłodnym, zdystansowanym tonem oczekiwanym w piśmie akademickim czy urzędowym. Formalna angielszczyzna pisana zwykle sięga po jednowyrazowe przysłówki o tym samym znaczeniu kierunkowym — 'increasingly' ('coraz bardziej'), 'progressively' ('stopniowo, postępująco'), 'steadily' ('systematycznie') — stawiane przed zwykłym, niepodwojonym przymiotnikiem: 'costs have increased progressively' zamiast 'costs have got higher and higher'. Dla ucznia na poziomie C2 kluczowa umiejętność to nie unikanie podwojonego komparatywu w ogóle, tylko świadome przełączanie się między nim a jego formalnymi odpowiednikami w zależności od rejestru — rozpoznawanie, że oba sposoby mówią dokładnie to samo, tylko w zupełnie innym tonie.
Potrojenie dla efektu retorycznego: 'worse and worse and worse'Standardowa forma podwaja przymiotnik dokładnie dwukrotnie, ale w bardzo nieformalnej, ekspresyjnej mowie zdarza się usłyszeć potrojenie albo nawet więcej powtórzeń dla wzmocnienia efektu hiperboli: 'it just kept getting worse and worse and worse'. To nie jest osobna reguła gramatyczna, tylko rozciągnięcie tego samego ikonicznego mechanizmu, z którego wyrosła cała konstrukcja — skoro dwa powtórzenia sugerują ciągłość, trzy czy cztery sugerują ją tym mocniej, niemal karykaturalnie, w sposób bliski dziecięcej mowie ekspresywnej czy potocznemu przerysowaniu. Taka forma jest silnie nacechowana rejestrowo (czysto rozmówna, emfatyczna) i nigdy nie pojawi się w piśmie formalnym, ale warto ją rozpoznawać w mowie potocznej i mediach nieformalnych jako naturalne, żywe rozszerzenie tej samej zasady, a nie jako błąd.
'Less and less people' — żywa zmiana językowa w mowie potocznejJak wspomniano przy okazji sporu Roberta Bakera o 'less' kontra 'fewer', napięcie między starą, niepodzieloną funkcją 'less' a osiemnastowieczną innowacją prescriptywną 'fewer' jest w podwojonej konstrukcji szczególnie dobrze słyszalne w codziennej mowie: 'less and less people are buying newspapers' pojawia się dziś powszechnie w nieformalnych rozmowach i mediach społecznościowych, mimo że starannie zredagowany tekst wciąż będzie wymagał 'fewer and fewer people'. Dla ucznia C2 właściwa postawa to rozpoznawanie obu form biernie bez zaskoczenia oraz świadome sięganie po formę 'fewer and fewer' w kontekstach, w których liczy się poprawność normatywna — czyli dokładnie ta sama dwutorowość rejestrowa, która przewija się przez cały ten temat.
Od Biblii do przeboju soulowego: cztery wieki bez zmianZamykając tę podróż, warto zestawić ze sobą dwa bardzo odległe od siebie w czasie i tonie teksty kultury, które posługują się dokładnie tą samą konstrukcją gramatyczną. Z jednej strony fraza 'wax worse and worse' z angielskiego przekładu Biblii z 1611 roku, uroczysta i religijna. Z drugiej strony refren przeboju soulowego Jackiego Wilsona z 1967 roku '(Your Love Keeps Lifting Me) Higher and Higher', gdzie ta sama struktura podwojonego komparatywu wyraża rosnące uniesienie i euforię, zupełnie inny rejestr emocjonalny, ale identyczny mechanizm gramatyczny. Między tymi dwoma punktami w czasie leżą niemal cztery stulecia, katalogowanie tej konstrukcji przez historycznych gramatyków w rodzaju Ottona Jespersena na przełomie XIX i XX wieku, oraz miliony codziennych zdań w rodzaju 'it's getting colder and colder' wypowiadanych bez najmniejszej refleksji nad ich wiekiem. To dobre podsumowanie całej podróży tego tematu: konstrukcja, którą dziś traktujemy jako coś oczywistego i niemal dziecięco prostego, jest w rzeczywistości jedną z najtrwalszych, najdłużej nieprzerwanie żywych struktur angielskiej gramatyki — przetrwała podbój normandzki, reformację, rewolucję przemysłową i muzykę pop, ani razu nie zmieniając swojego podstawowego kształtu.
Kiedy używamy
- Polscy uczący się na wysokim poziomie powinni świadomie kontrolować odruch nadużywania 'more' zamiast krótkiej formy '-er' w tej konstrukcji
- W piśmie formalnym/akademickim preferuj 'increasingly / progressively / steadily' + zwykły przymiotnik zamiast podwojonego komparatywu
- Potrojenie ('worse and worse and worse') to silnie nieformalny, emfatyczny wariant — rozpoznawaj go biernie, nie używaj w piśmie formalnym
- 'Less and less' z rzeczownikami policzalnymi to żywa, powszechna zmiana w mowie potocznej — w piśmie starannym trzymaj się 'fewer and fewer'
Kluczowe przykłady
L1 interferencerejestr formalnyincreasinglyHigher and HigherJackie Wilsonless and less people
Przykłady
Prices have been going up and up, and frankly, I'm getting more and more worried about it.
Ceny wciąż rosną i, szczerze mówiąc, jestem coraz bardziej tym zaniepokojony.
In her diary she wrote: "Every day I feel further and further from home."
W swoim dzienniku napisała: "Z każdym dniem czuję się coraz bardziej oddalona od domu."
The kids on the swings kept shouting, "Higher and higher! Push me higher and higher!"
Dzieci na huśtawkach wciąż krzyczały: "Wyżej i wyżej! Pchnij mnie wyżej i wyżej!"
It just kept getting worse and worse and worse, until finally the whole plan fell apart.
Robiło się coraz gorzej i gorzej, i gorzej, aż w końcu cały plan legł w gruzach.