🎶 Reduplikacja
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
reduplikacja ablautowa (ding-dong, flip-flop) — skamieniała alternacja samogłoskowa odziedziczona po praindoeuropejskim
ablaut reduplication (ding-dong, flip-flop) — the fossil vowel alternation inherited from Proto-Indo-European
Zasady
Skąd się bierze ta zmiana samogłoski w środku słowa?Angielski ma dobrze znany mechanizm zmiany samogłoski rdzenia czasownika, żeby zaznaczyć czas: sing–sang–sung, drink–drank–drunk. To dziedzictwo praindoeuropejskiego ablautu (niem. Ablaut, gr. apofonia) — systemu gradacji samogłoskowej, w którym ten sam rdzeń przybierał różne samogłoski w zależności od funkcji gramatycznej, znanego też z niemieckiego (singen–sang–gesungen) czy — choć w mniej regularnej formie — z polskich reliktów typu 'nieść–nosić'. Dokładnie ten sam mechanizm gradacji, zastosowany nie do jednego czasownika w różnych czasach, lecz do podwojonego rdzenia powtórzonego obok siebie, daje całą rodzinę angielskich par: ding-dong, tick-tock, flip-flop, sing-song, criss-cross, chit-chat, riff-raff, mishmash, zig-zag, pitter-patter. W każdej z nich ten sam szkielet spółgłoskowy pojawia się dwa razy, a jedyną różnicą jest samogłoska w środku.
Reguła 'blisko-daleko': dlaczego zawsze i-a-o, a nigdy na odwrót?To, co czyni tę regułę fascynującą, to jej absolutna, niewzruszona kolejność: zawsze najpierw wysoka, przednia samogłoska /ɪ/ (jak w 'tick', 'ding', 'flip'), a potem niższa, tylna samogłoska /æ/, /ɒ/ lub /ʌ/ (jak w 'tock', 'dong', 'flop'). Nikt nigdy nie powie 'tock-tick' ani 'dong-ding'. Językoznawcy — już Otto Jespersen na początku XX wieku — zauważyli, że to nie przypadek, lecz przejaw głębszej, uniwersalnej symboliki dźwiękowej (ikoniczności fonetycznej): samogłoski przednie i wysokie, artykułowane z językiem uniesionym ku przodowi jamy ustnej, kojarzą się w wielu niespokrewnionych językach świata z tym, co małe, bliskie, szybkie i lekkie, podczas gdy samogłoski tylne i niskie, wymawiane z językiem cofniętym w głąb gardła, kojarzą się z tym, co duże, dalekie, powolne i ciężkie. 'Tick-tock' naśladuje asymetryczny rytm zegara — krótkie 'tik' i cięższe, rezonujące 'tok'; 'ding-dong' odtwarza uderzenie dzwonu (krótki, ostry impuls) i jego przeciągłe brzmienie po nim; 'flip-flop' oddaje najpierw lekki, szybki ruch, a potem cięższe klapnięcie. Reguła gramatyczna i symbolika dźwiękowa są tu jednym i tym samym zjawiskiem.
Nie afiks, tylko podwojenie ze zmianą — proces marginalny, ale wciąż żywyW przeciwieństwie do zwykłego słowotwórstwa przez przedrostek czy przyrostek, reduplikacja ablautowa to podwojenie CAŁEGO rdzenia z jednoczesną zmianą samogłoski — kategoria w angielskim marginalna liczebnie, w dużej mierze zamknięta historycznie, ale nie całkiem martwa: nowe, żartobliwe monety w tym wzorcu wciąż się pojawiają w mowie potocznej i slangu. Gramatycznie te słowa zachowują się w bardzo przewidywalny sposób: niemal zawsze funkcjonują jako rzeczowniki lub niezmienne wyrażenia przysłówkowe, mają całkowicie zamrożony szyk (nie da się ich odwrócić ani rozdzielić innym słowem) i najczęściej nazywają albo dźwięk (onomatopeje: ding-dong, tick-tock, pitter-patter deszczu), albo ruch naprzemienny/oscylacyjny (flip-flop, zigzag, seesaw), albo chaotyczne pomieszanie (mishmash, riff-raff).
Wishy-washy i shilly-shally: reduplikacja jako obraz wahaniaOsobną, uroczą gromadkę w tej rodzinie stanowią słowa opisujące niezdecydowanie i zwlekanie: shilly-shally, wishy-washy, dilly-dally. Samo naprzemienne brzmienie i-a w tych słowach ikonicznie odzwierciedla znaczenie: wahanie w tę i we w tę, krok naprzód i krok wstecz. 'Shilly-shally' ma szczególnie ładną historię — uważa się, że to skamieniała, ściśnięta fonetycznie forma całego pytania 'Shall I? Shall I?' (Czy mam? Czy mam?), zadawanego samemu sobie w kółko przez kogoś niezdolnego podjąć decyzję — całe wahające się pytanie stopiło się w jedno, podwojone słowo. 'Wishy-washy' (rozwodniony, bez wyrazistości, dosłownie zbudowane wokół 'wash' — 'zmywać, rozcieńczać') opisuje dziś opinie, kolory czy charaktery pozbawione mocnego stanowiska — coś, co zostało 'wypłukane' z konkretu.
Kiedy używamy
- Onomatopeje odgłosów mechanicznych i naturalnych (the tick-tock of a clock, the ding-dong of a doorbell, the pitter-patter of rain)
- Ruchy naprzemienne, oscylacyjne lub gwałtowne zmiany kierunku/zdania (flip-flop on an issue, zigzag across the road, a seesaw)
- Bałagan, chaos, ludzie niecieszący się szacunkiem (a mishmash of ideas, riff-raff hanging around the station)
- Niezdecydowanie, zwlekanie, brak jasnego stanowiska (stop shilly-shallying, a wishy-washy answer, dilly-dallying on the way home)
- Nieformalna, lekka rozmowa bez konkretnego tematu (a bit of chit-chat by the coffee machine)
Kluczowe przykłady
ding-dongtick-tockflip-flopzigzagshilly-shallywishy-washymishmash
Przykłady
The pendulum clock's steady tick-tock filled the silent room.
Miarowe tykanie zegara wypełniało cichy pokój.
Stop shilly-shallying and just pick a restaurant.
Przestań się wahać i po prostu wybierz restaurację.
His opinions on the matter were pure wishy-washy nonsense.
Jego opinie w tej sprawie to czysta, rozwodniona bzdura bez wyrazu.
The report was a mishmash of half-finished ideas and outdated statistics.
Raport był miszmaszem na wpół dokończonych pomysłów i przestarzałych statystyk.
The senator's flip-flop on the tax bill angered voters on both sides.
Nagła zmiana zdania senatora w sprawie ustawy podatkowej rozzłościła wyborców po obu stronach.
reduplikacja rymowana (hokey-pokey, walkie-talkie) — żartobliwe słowotwórstwo oparte na rymie, nie na odziedziczonej gramatyce
rhyming reduplication (hokey-pokey, walkie-talkie) — playful coinage built on rhyme, not on inherited grammar
Zasady
Rym zamiast gradacji: inny mechanizm, ten sam instynkt do podwajaniaO ile reduplikacja ablautowa z poprzedniego tematu jest skamieliną konkretnej, odziedziczonej reguły praindoeuropejskiej z ustaloną kolejnością samogłosek, o tyle reduplikacja rymowana nie ma żadnego takiego rodowodu gramatycznego — rządzi nią czysta przyjemność estetyczna rymu. Mechanizm jest prosty: bierzemy rdzeń, powtarzamy go, ale zmieniamy spółgłoskę na początku (nagłos), zachowując resztę słowa identyczną, tak by oba człony się rymowały: ho-key/po-key, teen-y/wee-ny, its-y/bits-y, eas-y/peas-y, mum-bo/jum-bo, hoi-ty/toi-ty, hur-ly/bur-ly, walk-ie/talk-ie, boo-gie/woo-gie. To zjawisko uniwersalne, spotykane w wielu językach jako 'słowotwórstwo ekspresyjne' — powstaje nie po to, by nazwać coś precyzyjnie, lecz by słowo brzmiało przyjemnie, zabawnie i zapadało w pamięć.
Wiek jazzu i nowe monety: boogie-woogie, walkie-talkieWiele z tych słów to stosunkowo młode, w pełni udokumentowane monety XX-wiecznej amerykańskiej angielszczyzny, a nie starożytne skamieliny. 'Boogie-woogie' wyłoniło się na przełomie lat 1900–1920 z afroamerykańskiej tradycji muzycznej jako nazwa energicznego stylu gry na fortepianie, opartego na powtarzalnym, ostinatowym wzorcu basu — sam rym w nazwie oddawał rytmiczne, pulsujące brzmienie muzyki. 'Walkie-talkie' zostało ukute w latach 40. XX wieku dla nowo wynalezionego przenośnego radia dwukierunkowego używanego przez armię amerykańską — dowód, że ten wzorzec słowotwórczy był (i jest) na tyle produktywny, by nazywać zupełnie nową technologię, a nie tylko odtwarzać stare, dziecięce czy onomatopeiczne słowa. Rym czynił nowe nazwy chwytliwymi i łatwymi do zapamiętania — dokładnie ta sama strategia, którą do dziś stosuje się w marketingu i brandingu.
Znaczenie: pomniejszanie, żart, ekspresyjne wzmocnienieReduplikacja rymowana rzadko bywa neutralna stylistycznie — niemal zawsze niesie dodatkowe zabarwienie emocjonalne. Wiele form ma wydźwięk zdrobniały lub dziecinny (itsy-bitsy, teeny-weeny — 'malutki, maciupki'), inne niosą lekceważenie lub kpinę (hoity-toity — wyniosły, zadzierający nosa; mumbo-jumbo — bezsensowny, pretensjonalny bełkot; higgledy-piggledy — kompletny nieład), a jeszcze inne działają jako czyste wzmocnienie ekspresyjne bez negatywnego nacechowania (super-duper — 'naprawdę wspaniały'; easy-peasy — 'banalnie łatwy', spopularyzowane w latach 70. przez slogan reklamowy płynu do naczyń 'Easy peasy lemon squeezy', który następnie wszedł do potocznej angielszczyzny dzieci, a potem i dorosłych).
Argy-bargy i hurly-burly: zamęt i spór uchwycone w rymieOsobna gałąź tej rodziny słów nazywa hałas, zamieszanie i konflikt. 'Hurly-burly' (tumult, wrzawa, zgiełk) to słowo na tyle stare i zakorzenione, że pojawia się już u Szekspira — w otwierającej scenie 'Makbeta' czarownice pytają: 'When shall we three meet again? When the hurly-burly's done, when the battle's lost and won.' 'Argy-bargy' (brytyjski potoczny termin na ostrą sprzeczkę) prawdopodobnie wywodzi się z czasownika 'argue' przerobionego rymowanym powtórzeniem na osobny rzeczownik. 'Hurdy-gurdy' pokazuje z kolei, że ten wzorzec obejmuje nawet nazwy przedmiotów fizycznych — to nazwa starego instrumentu muzycznego korbowego, którego brzmienie samo w sobie przypomina monotonne, kręcone dźwięki sugerowane przez nazwę.
Kiedy używamy
- Zdrobnienia i pieszczotliwe określenia małych rzeczy (itsy-bitsy, teeny-weeny, an easy-peasy task)
- Lekceważenie, kpina, ocena czegoś jako pretensjonalnego lub bezsensownego (mumbo-jumbo, hoity-toity manners, everything in higgledy-piggledy order)
- Nazwy przedmiotów, technologii i stylów muzycznych powstałe przez rym (a walkie-talkie, a hurdy-gurdy, boogie-woogie piano)
- Zamęt, hałas, spór (the hurly-burly of the market, a bit of argy-bargy over the fence)
- Czyste wzmocnienie ekspresyjne bez negatywnego zabarwienia (a super-duper idea)
Kluczowe przykłady
hokey-pokeywalkie-talkieeasy-peasyitsy-bitsymumbo-jumbohurly-burlyboogie-woogie
Przykłady
The math problem turned out to be easy-peasy once she explained the trick.
Zadanie z matematyki okazało się banalnie proste, gdy wytłumaczyła sztuczkę.
Security staff used walkie-talkies to coordinate across the building.
Ochrona koordynowała działania w budynku za pomocą krótkofalówek.
He dismissed the contract's legal jargon as pure mumbo-jumbo.
Uznał prawniczy żargon umowy za czysty, pretensjonalny bełkot.
Her hoity-toity manners annoyed the rest of the team.
Jej wyniosłe maniery irytowały resztę zespołu.
Amid all the hurly-burly of the crowded market, she found a quiet corner to read.
Pośród całego zgiełku zatłoczonego targu znalazła spokojny kącik do czytania.
reduplikacja dokładna (bye-bye, no-no, blah blah blah) — najprostsze możliwe powielenie, od żłobka po newsroom
exact reduplication (bye-bye, no-no, blah blah blah) — the simplest possible copy, from the nursery to the newsroom
Zasady
Mowa do niemowląt jako kolebka podwojeniaZanim jeszcze dziecko powie pierwsze prawdziwe słowo, jego gaworzenie samoistnie przybiera formę powtórzonej sylaby — 'ba-ba-ba', 'ma-ma-ma' — bo to fizjologicznie najprostszy wzorzec do wyprodukowania dla niedojrzałego jeszcze aparatu mowy. Językoznawcy, już od obserwacji Romana Jakobsona w połowie XX wieku, zauważyli, że słowa 'żłobkowe' w językach na całym świecie, często zupełnie ze sobą niespokrewnionych, uderzająco często zbiegają się w tym samym, podwojonym kształcie sylaby: mama, papa/dada, no-no, bye-bye. Dzieje się tak, bo dorośli, mówiąc do niemowląt (tzw. 'motherese', mowa kierowana do dziecka), instynktownie naśladują i wzmacniają te naturalne, podwojone sylaby gaworzenia — a część z nich, jak 'bye-bye' czy 'no-no', na stałe wchodzi potem do wspólnego słownika dorosłych jako osobny, rozpoznawalny rejestr.
Od żłobka do salonu: bye-bye, night-night, choo-chooTo, co zaczyna się jako czysto dziecięcy rejestr, z czasem staje się dostępne dorosłym jako świadomy wybór stylistyczny — sposób na przywołanie czułości, żartobliwości albo — odwrotnie — ironicznego zdystansowania się. Dorosły mówiący 'bye-bye' do partnera nie zwraca się do niego jak do niemowlęcia, lecz sięga po zapożyczony z rejestru dziecięcego ton pieszczotliwości. Ten sam wyraz bywa też użyty sarkastycznie, żeby coś lekko wyśmiać czy odprawić: 'Well, that's that — bye-bye, savings account' ('no i po sprawie — żegnaj, konto oszczędnościowe'), gdzie dziecięca lekkość słowa kontrastuje ironicznie z poważną stratą finansową.
Emfatyczne powtórzenie: no, no, no i very, veryZupełnie inny, znacznie bardziej ogólny mechanizm to zwykłe powtórzenie dowolnego dorosłego słowa wyłącznie dla wzmocnienia — proces w pełni produktywny i niezwiązany z żadną konkretną klasą wyrazów: 'No, no, no, that's not what I meant' ('Nie, nie, nie, nie o to mi chodziło'), 'It was a very, very long day' ('To był bardzo, bardzo długi dzień'), 'I told you a million times, a million times!' Każde powtórzone wystąpienie zwykle niesie osobny akcent, a liczba powtórzeń może ikonicznie skalować się z intencjonalną intensywnością wypowiedzi — potrójne 'no' brzmi stanowczo mocniej niż pojedyncze.
Blah blah blah i yada yada yada: reduplikacja jako 'i tak dalej'Osobną, ciekawą funkcję pełnią potrójne, a nie tylko podwójne powtórzenia, które zastępują pominiętą, nudną lub przewidywalną treść: 'blah blah blah' (odprawiające czyjąś wypowiedź jako jałową paplaninę) czy 'yada yada yada' (spopularyzowane szeroko przez amerykański sitcom 'Seinfeld' w latach 90., choć samo wyrażenie jest starszym, jidyszowo-amerykańskim slangiem), oznaczające 'i tak dalej, pomińmy nudne szczegóły'. Angielski konsekwentnie wybiera tu potrojenie, a nie podwojenie, jako konwencjonalny kształt dla tej właśnie funkcji — sygnał, że mówiący celowo skraca opowieść, zamiast dokładnie relacjonować każdy krok.
Kiedy używamy
- Słowa z rejestru mowy do niemowląt używane też, żartobliwie lub czule, przez dorosłych (bye-bye, night-night)
- Proste powtórzenie zwykłego słowa wyłącznie dla emfazy, bez zmiany formy (no, no, no; very, very tired)
- Zbywające, potrójne powtórzenie zastępujące pominiętą treść (blah blah blah, yada yada yada)
- Ironiczne lub sarkastyczne użycie form dziecięcych przez dorosłych do lekkiego odprawienia tematu
- Skalowanie intensywności wypowiedzi liczbą powtórzeń (raz = neutralnie, trzy razy = bardzo stanowczo)
Kluczowe przykłady
bye-byeno-noblah blah blahyada yada yadavery, verynight-night
Przykłady
She waved bye-bye to her grandparents at the airport.
Pomachała na do widzenia dziadkom na lotnisku.
No, no, no — that's absolutely not what happened.
Nie, nie, nie — to absolutnie nie tak było.
He went on and on about his diet, blah blah blah, until everyone stopped listening.
Ciągnął w kółko o swojej diecie, bla bla bla, aż wszyscy przestali słuchać.
We had dinner, we talked, yada yada yada, and then I drove home.
Zjedliśmy kolację, porozmawialiśmy, i tak dalej, i tak dalej, a potem pojechałem do domu.
It was a very, very difficult decision to make.
To była bardzo, bardzo trudna decyzja do podjęcia.
kontrastywna reduplikacja ogniskująca (LIKE-like, SAŁATKA-sałatka) — żywa reguła gramatyczna, którą lingwiści nazwali dopiero w 2004 roku
contrastive focus reduplication (LIKE-like, the SALAD-salad) — a live grammatical rule linguists only named in 2004
Zasady
Anegdota u podstaw odkrycia: 'the salad-salad paper'To jeden z rzadkich przypadków, w których można dokładnie wskazać moment narodzin nazwy dla zjawiska gramatycznego, które istniało w mowie od dawna, ale nie miało jeszcze etykiety. W 2004 roku w prestiżowym czasopiśmie 'Natural Language & Linguistic Theory' zespół językoznawców — Jila Ghomeshi, Ray Jackendoff, Nicole Rosen i Kevin Russell — opublikował artykuł opisujący to zjawisko systematycznie, pod tytułem, który natychmiast przylgnął w środowisku: 'the salad-salad paper'. Nazwa wzięła się z anegdoty, która zainspirowała badanie: ktoś na przyjęciu miał powiedzieć coś w rodzaju 'I'll make the tuna salad, and you make the salad-salad' — odróżniając w ten sposób sałatkę tuńczykową (salad w szerszym, przenośnym sensie 'danie z jakichś składników') od 'prawdziwej', zielonej sałaty jarzynowej ('salad-salad'). Do tego momentu nikt nie opisał tego wzorca jako osobnej, systematycznej reguły gramatycznej — mimo że każdy rodzimy użytkownik angielskiego posługuje się nim intuicyjnie i bezbłędnie od dziecka.
Jak to działa: pierwsza kopia niesie akcent kontrastywnyMechanizm polega na podwojeniu niemal dowolnego słowa — rzeczownika, czasownika, przymiotnika — przy czym PIERWSZA kopia otrzymuje wyraźny, silny akcent kontrastywny. Znaczenie całej konstrukcji to zawsze to samo rozróżnienie: 'prawdziwy, prototypowy, dosłowny reprezentant tej kategorii' kontra 'jakaś rozszerzona, przenośna, osłabiona albo peryferyjna wersja tego samego słowa'. 'Is she your girlfriend, or your GIRLFRIEND-girlfriend?' odróżnia zwykłą znajomą od partnerki romantycznej; 'I'm not sick-sick, just a little tired' odróżnia poważną chorobę od zwykłego zmęczenia; klasyczne już 'Do you like him, or do you LIKE-like him?' odróżnia sympatię koleżeńską od zauroczenia romantycznego.
Dlaczego to prawdziwa reguła gramatyczna, a nie lista utrwalonych zwrotówTo, co tak podekscytowało językoznawców, to dowód na PRODUKTYWNOŚĆ tego wzorca — w przeciwieństwie do zamkniętych, zapamiętanych z osobna reduplikacji typu hokey-pokey czy mishmash, kontrastywna reduplikacja ogniskująca działa na żywo, w danej chwili, na praktycznie dowolnym słowie, którego nikt wcześniej w ten sposób nie podwoił — a mimo to słuchacz rozumie ją natychmiast, bez uprzedniej znajomości akurat tej konkretnej kombinacji. To właśnie jest znak rozpoznawczy prawdziwej, generatywnej reguły gramatycznej, a nie zamkniętej listy słów do zapamiętania. Reguła ma jednak swoje ograniczenia: działa najlepiej ze słowami, które w ogóle DAJĄ się rozciągnąć na sens przenośny lub rozmyty (trudno o naturalne 'TABLE-table', bo trudno o mniej dosłowny sens słowa 'stół'), a podwojeniu podlega zwykle pojedyncze słowo lub krótka fraza, nie całe zdanie.
Prozodia i pisownia: dlaczego wielkie litery i myślnik w piśmieKontrastywna reduplikacja ogniskująca jest zjawiskiem fundamentalnie prozodycznym — istnieje przede wszystkim w mowie, jako wzorzec intonacyjny z silnym, wyraźnym akcentem na pierwszym członie. Angielska ortografia nie ma żadnego dedykowanego znaku do zapisania tego rodzaju akcentu, więc piszący improwizują: wielkie litery (LIKE-like), myślnik między członami, czasem kursywę albo cudzysłów wokół pierwszego elementu ('like' LIKE). To piękny przykład żywej, w pełni ukształtowanej reguły mówionej, która wciąż szuka dla siebie wygodnej konwencji pisemnej — podobnie jak sarkazm czy tzw. 'vocal fry' nie doczekały się dotąd własnego znaku interpunkcyjnego.
Kiedy używamy
- Rozróżnienie prototypowego, dosłownego znaczenia od rozszerzonego lub przenośnego (a house vs. a HOUSE-house)
- Romantyczne kontra platoniczne znaczenie czasownika 'like' (I like him vs. I LIKE-like him)
- Poważny kontra łagodny stopień jakiejś cechy lub stanu (sick vs. SICK-sick, tired vs. TIRED-tired)
- Autentyczny, pełnoprawny przykład czegoś kontra jego skromniejsza, formalna albo niepełna wersja (a party vs. a PARTY-party)
- Żywa, spontaniczna reguła, stosowana na bieżąco do dowolnego, nawet nowego słowa, i od razu zrozumiała dla słuchacza
Kluczowe przykłady
LIKE-likeSALAD-saladSICK-sickthe real dealthe salad-salad paper (2004)
Przykłady
Do you like him, or do you LIKE-like him?
Lubisz go, czy może LUBISZ-lubisz go?
I'm tired, but not TIRED-tired — I can still finish the report.
Jestem zmęczony, ale nie ZMĘCZONY-zmęczony — jeszcze skończę raport.
Is this a party, or a PARTY-party, with music and a hundred guests?
Czy to jest impreza, czy prawdziwa IMPREZA-impreza, z muzyką i setką gości?
She's not my girlfriend-girlfriend, we've only been on two dates.
Ona nie jest moją dziewczyną-dziewczyną, byliśmy tylko na dwóch randkach.
I mean COLD-cold, not just slightly chilly.
Mam na myśli ZIMNO-zimno, nie tylko lekki chłód.
reduplikacja shm- (fancy-schmancy, cancer-schmancer) — jidyszowy import, który stał się produktywną regułą angielszczyzny
shm-reduplication (fancy-schmancy, cancer-schmancer) — a Yiddish import that became a productive English rule
Zasady
Podróż z jidysz do amerykańskiego angielskiegoTen wzorzec to bezpośrednie zapożyczenie prawdziwego procesu morfologicznego jidysz do amerykańskiej angielszczyzny, przeniesione falą aszkenazyjskiej imigracji żydowskiej do Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza do Nowego Jorku, na przełomie XIX i XX wieku. Reduplikacja shm- należy do tej samej warstwy jidyszowego dziedzictwa językowego, co pojedyncze zapożyczone słowa: chutzpah (tupet, bezczelna pewność siebie), schlep (wlec się, taszczyć), shtick (popisowy numer, charakterystyczny chwyt), klutz (niezdara), kvetch (zrzędzić). Różnica jest jednak istotna: te ostatnie to pojedyncze zapożyczone SŁOWA, podczas gdy shm-reduplikacja to zapożyczona ŻYWA REGUŁA — produktywny mechanizm, który można na miejscu zastosować do dowolnego angielskiego słowa. Zapożyczenie całego mechanizmu słowotwórczego, a nie tylko pojedynczych leksemów, jest w kontakcie językowym zjawiskiem znacznie rzadszym i bardziej godnym uwagi.
Reguła fonologiczna: obetnij nagłos, doklej 'shm-'Mechanizm jest zaskakująco precyzyjny: bierzemy dowolne słowo, odcinamy jego początkową spółgłoskę lub grupę spółgłoskową (tzw. nagłos), a w jej miejsce doklejamy 'shm-' (czasem zapisywane 'schm-'), zachowując resztę słowa bez zmian: fancy → fancy-schmancy, table → table-schmable, money → money-schmoney, deadline → deadline-schmeadline. Gdy słowo już zaczyna się od dźwięku bliskiego samemu 'shm-' albo od samogłoski, reguła lekko się dostosowuje, by wynik pozostał wymawialny — klasyczny, stary żydowski dowcip 'Oedipus-schmoedipus, what does it matter as long as he loves his mother?' pokazuje właśnie taki przypadek, gdzie 'shm-' doczepia się tuż przed rdzeniem samogłoskowym.
Funkcja: lekceważenie, sceptycyzm, ironiczne zdystansowanieCel tej konstrukcji nie jest opisowy, lecz czysto pragmatyczny: sygnalizuje, że mówiący uważa podwojone słowo lub pojęcie za nieistotne, przesadzone albo niewarte wagi, jaką nadaje mu rozmówca. 'Fancy-schmancy? It's just a plain sandwich' odrzuca element pretensjonalności; 'Rules, schmules — just get it done' odrzuca znaczenie zasad w danej sytuacji. To lekceważenie jest właściwie CAŁYM sensem konstrukcji — nie chodzi tylko o powtórzenie słowa, ale o aktywne umniejszenie go przez rymowane echo. Wspomniany żart o 'Oedipus-schmoedipus' doskonale ilustruje ten zasadniczy, żartobliwie lekceważący ton wobec pozornie poważnych pojęć — tu psychoanalizy freudowskiej.
Rozprzestrzenienie się poza społeczność żydowską: dziś ogólnoamerykański slangChoć wzorzec ma ściśle określone, etnicznie i religijnie osadzone pochodzenie, w ciągu XX wieku oderwał się od swojej jidyszowojęzycznej społeczności źródłowej i rozprzestrzenił w ogólnej, nieformalnej amerykańskiej angielszczyźnie — za sprawą masowej kultury popularnej, komedii i silnie nowojorskocentrycznych mediów. Dziś większość mówiących, którzy rzucą 'money-schmoney' w rozmowie, nie ma pojęcia, że posługują się regułą zapożyczoną z morfologii jidysz — doskonały przykład tego, jak proces gramatyczny potrafi migrować między językami zupełnie niezależnie od słów, które go pierwotnie przeniosły.
Kiedy używamy
- Lekceważenie znaczenia lub wagi jakiegoś pojęcia (rules, schmules)
- Ironiczne zdystansowanie się od cudzej opinii, obawy lub przesadnej powagi (cancer, schmancer — he'll be fine)
- Żartobliwe, nieformalne bagatelizowanie czegoś w rozmowie potocznej
- Reguła produktywna — działa na dowolne słowo w danej chwili, nie tylko na utrwalone, zapamiętane przykłady
- Rejestr wyraźnie amerykański, silnie kojarzony z Nowym Jorkiem i kulturą jidysz
Kluczowe przykłady
fancy-schmancymoney-schmoneyrules-schmulesOedipus-schmoedipusYiddish borrowing
Przykłady
Fancy-schmancy restaurant or not, I just want a good burger.
Wykwintna restauracja czy nie, ja chcę po prostu dobrego burgera.
Rules, schmules — nobody's going to notice if we're five minutes late.
Zasady, zasadki — nikt nie zauważy, że spóźnimy się pięć minut.
Deadline, schmeadline — I'll finish it when it's ready.
Termin, terminszmin — skończę, kiedy będzie gotowe.
Money-schmoney, what matters is whether you're happy.
Pieniądze, szmieniądze — liczy się to, czy jesteś szczęśliwy.
Oedipus-schmoedipus, as long as he loves his mother, the old joke goes.
Edyp-Szmedyp, byle kochał swoją matkę — głosi stary żart.