🔗 Zdania względne
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
System zdań względnych: od staroangielskich zaimków wskazujących do jednolitej sieci wh-/that
The relative system: from Old English demonstratives to a unified wh-/that network
Zasady
Podwójne źródło: þe i þætStaroangielski nie miał osobnych „zaimków względnych” w dzisiejszym sensie. Zdania względne budowano głównie za pomocą niezmiennej partykuły „þe”, doczepianej do dowolnego rzeczownika niezależnie od rodzaju, liczby czy przypadku — funkcjonalnie bliskiej dzisiejszemu uniwersalnemu „that”, tylko że „þe” było spójnikiem-znacznikiem podrzędności, a nie prawdziwym zaimkiem. Obok niej istniał zaimek wskazujący „se / seo / þæt” (przodek dzisiejszego „the” i „that”), który czasem pełnił podobną funkcję. Z tej drugiej linii, przez uproszczenie systemu przypadków i rodzajów w średnioangielskim, wyewoluowało dzisiejsze „that” jako spójnik względny — i to wyjaśnia, dlaczego „that” nigdy nie odmienia się jak „who/whom” i brzmi tak neutralnie, niemal bezosobowo: od zawsze było znacznikiem gramatycznym, nie żywym zaimkiem wskazującym na konkretną osobę.
Druga linia: zaimki pytające stają się zaimkami względnymi„Who, which, whom, whose” to pierwotnie WYŁĄCZNIE zaimki pytające — dokładnie jak dziś w „Who is it? Which one?”. Ich kariera jako łączników zdań względnych zaczęła się dopiero w późnym średnioangielskim i wczesnym nowoangielskim (XIV–XVI w.), pod silnym wpływem łaciny i francuskiego, gdzie zaimki pytające od dawna pełniły też funkcję względną — pisarze prawniczy i naukowi zaczęli stawiać „which” tam, gdzie wcześniej stało „that”, naśladując precyzję łacińskich tekstów. „Who” jako zaimek względny dla osób utrwalił się później niż „which” dla rzeczy — stąd archaiczne „which” bywa jeszcze widoczne w odniesieniu do osób, np. w Modlitwie Pańskiej z Book of Common Prayer: „Our Father, which art in heaven”, zanim tę rolę ostatecznie przejęło „who”.
Dlaczego mamy aż trzy systemy narazEfekt uboczny tej podwójnej historii: współczesny angielski dziedziczy trzy nakładające się systemy zaimków względnych działające równolegle — (1) neutralne „that” z linii staroangielskiej partykuły, (2) odmienne przez przypadek „who / whom / whose” z linii zaimków pytających, oraz (3) przysłówki względne „where / when / why”, będące zrośniętymi kompresjami „przyimek + which” (in which → where). Żaden inny duży język germański nie ma aż tak rozbudowanej trójtorowości — niemiecki czy niderlandzki poszły w większości drogą numer 2, z odmiennymi zaimkami wskazującymi jak „der / die / das”. Pozorny „chaos” wyboru who/which/that w angielskim to w istocie zapis historii, nie przypadek.
Model myślowy: zaimek względny jako zszywka dwóch zdańZamiast traktować who/which/that jako osobne słówka do wykucia, warto zobaczyć zdanie względne jako zszycie dwóch niezależnych zdań w jedno, gdzie zaimek pełni podwójną funkcję: (a) podrzędnie łączy zdanie z rzeczownikiem, do którego się odnosi (antecedent), i (b) zajmuje jego miejsce WEWNĄTRZ zdania podrzędnego, pełniąc tam realną rolę składniową — podmiotu, dopełnienia, dzierżawcy albo okolicznika. „The man who called you...” to zrośnięcie „The man called you” i „He is my brother”, gdzie „who” jest jednocześnie łącznikiem i zaimkiem osobowym „he” przeniesionym na początek. Ta dwufunkcyjność odróżnia zaimki względne od zwykłych spójników: „that” w „I think that he is right” jest wyłącznie łącznikiem, bez żadnej roli składniowej w zdaniu podrzędnym — to inny, homonimiczny wyraz niż „that” względne.
Kiedy używamy
- Trzy nakładające się systemy tłumaczą, dlaczego angielski ma pozornie „za dużo” opcji: that (uniwersalne), who/whom/whose (osobowe, odmienne), where/when/why (zrośnięte z przyimkiem).
- Rozpoznanie funkcji zaimka wewnątrz zdania podrzędnego (podmiot? dopełnienie? dzierżawca?) to klucz do poprawnego wyboru formy — nie da się tego zgadnąć bez analizy struktury.
- Historyczna warstwa nie jest ciekawostką na marginesie — bezpośrednio tłumaczy współczesne ograniczenia, np. dlaczego „that” nie może stać po przecinku (temat: zdania ograniczające i nieograniczające).
- Zaimek pytający i zaimek względny to dziś dwie odrębne funkcje tego samego słowa — kontekst (pytanie vs. zdanie podrzędne) jednoznacznie je rozróżnia.
Kluczowe przykłady
who calledthe book thatwhich I boughtrelative pronoun origin
Przykłady
The scientist who discovered the pattern later won a Nobel Prize.
Naukowiec, który odkrył ten wzorzec, później zdobył Nagrodę Nobla.
This is the very letter that changed the course of the negotiations.
To jest właśnie ten list, który zmienił bieg negocjacji.
Our Father, which art in heaven, hallowed be thy name.
Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię Twoje.
I finally met the man whose name I had heard for years.
W końcu poznałem mężczyznę, o którym nazwisku słyszałem od lat.
who a whom a which — zanikający system przypadków zaimków względnych
who vs. whom vs. which — the fading case system of relative pronouns
Zasady
Cztery przypadki skurczone do jednego rozróżnieniaStaroangielski zaimek pytający „hwā” miał pełną odmianę: hwā (mianownik → who), hwæs (dopełniacz → whose), hwām (celownik → whom), hwone (biernik). Średnioangielski zlał celownik i biernik w jedną formę „whom”, zostawiając nam dziś tylko DWA przypadki zamiast czterech: who (podmiot) i whom (wszystko inne — dopełnienie czasownika lub przyimka). „Which” nigdy nie miało własnej odmiany przypadkowej, bo kategoria „rzeczy” historycznie nie potrzebowała aż tak precyzyjnego rozróżnienia jak kategoria „osób” — dlatego od początku pełni obie funkcje jedną, niezmienną formą.
Powolna śmierć „whom” w mowieOd XVII–XVIII wieku „whom” systematycznie ustępuje: dziś w mowie potocznej „who” wypiera „whom” nawet w funkcji dopełnienia („Who did you see?” zamiast „Whom did you see?”), bo angielski jako całość porzucił system przypadków rzeczownikowych już w średniowieczu, a „whom” jest jedną z ostatnich wysp tamtego starego systemu. Język dąży do wewnętrznej spójności — dokładnie tak, jak „you” z czasem przejęło role zarówno „thou” (podmiot), jak i „thee” (dopełnienie), tak dziś „who” przejmuje całą robotę kosztem „whom”.
Gdzie „whom” wciąż trzyma się mocno„Whom” przetrwa najdłużej dokładnie tam, gdzie gramatyka najsilniej „widzi” je jako dopełnienie — bezpośrednio po przyimku, gdy przyimek wędruje razem z zaimkiem na początek zdania (pied-piping): „the person to whom I spoke” brzmi naturalnie nawet dziś, podczas gdy „the person to who I spoke” razi większość rodzimych użytkowników. To dlatego rejestr formalny i pisany (listy urzędowe, teksty prawnicze, literatura) chroni „whom” znacznie dłużej niż mowa spontaniczna.
Echo tego samego rozróżnienia przy which/thatMimo że rzeczy nie mają swojego „whom”, funkcja podmiotu kontra dopełnienia nadal ma znaczenie praktyczne przy decyzji, czy zaimek względny można pominąć: zaimek w roli PODMIOTU nigdy nie może zniknąć ze zdania (patrz temat o zdaniach stykowych), a to bezpośrednia spuścizna tego samego, starego rozróżnienia przypadkowego, które kiedyś było w pełni widoczne morfologicznie, a dziś przejawia się już tylko jako reguła składniowa.
Kiedy używamy
- who dla podmiotu zdania podrzędnego: The woman who runs this company started it at twenty-two.
- whom (formalnie) lub who (potocznie) dla dopełnienia: The candidate whom/who we interviewed yesterday impressed everyone.
- whom obowiązkowe bezpośrednio po przyimku w rejestrze formalnym: the client for whom I am preparing this report.
- which pełni obie funkcje (podmiotu i dopełnienia) bez zmiany formy: the proposal which was rejected / the proposal which we rejected.
Kluczowe przykłady
who runswhom did you meetto whom it may concernwhich was rejected
Przykłady
The witness who testified first gave the most detailed account.
Świadek, który zeznawał pierwszy, przedstawił najbardziej szczegółową relację.
The lawyer whom the family hired specialised in maritime disputes.
Prawnik, którego wynajęła rodzina, specjalizował się w sporach morskich.
To Whom It May Concern: this letter confirms his employment from 2019 to 2023.
Do zainteresowanych: ten list potwierdza jego zatrudnienie od 2019 do 2023 roku.
The committee, whom nobody had consulted, rejected the proposal outright.
Komisja, której nikt nie zapytał o zdanie, odrzuciła propozycję bez wahania.
that a which — reguła normatywna, której język nigdy do końca nie przestrzegał
that vs. which — a prescriptive rule grammar never quite obeyed
Zasady
Skąd wzięła się „reguła”Rozróżnienie „that dla zdań ograniczających, which dla nieograniczających” nie jest starą zasadą, która organicznie wyrosła z języka — to świadoma, stosunkowo późna interwencja normatywna. Spopularyzował ją brytyjski redaktor Henry Watson Fowler w „A Dictionary of Modern English Usage” (1926), proponując ją jako sposób na uporządkowanie dwóch form, które w praktyce od wieków robiły to samo — nie jako opis faktycznego uzusu Szekspira, Biblii Króla Jakuba czy Jane Austen, u których „which” swobodnie pełni funkcję ograniczającą bez żadnego ograniczenia stylistycznego.
Dlaczego Amerykanie trzymają się jej bardziej niż BrytyjczycyReguła Fowlera trafiła do amerykańskich podręczników stylu — najsłynniej do „The Elements of Style” Strunka i White’a (1959) — i tam skostniała w obowiązkową normę redakcyjną, zwłaszcza w piśmie prawniczym i akademickim. Stąd dziś formalny amerykański angielski rygorystyczniej stosuje podział that/which niż brytyjski, gdzie „which” ograniczające wciąż jest w pełni akceptowane nawet w starannym piśmie — różnica transatlantycka wynika więc z historii edytorskiej, nie z odmiennej gramatyki.
Realna korzyść, mimo sztucznego pochodzeniaNawet jeśli rozróżnienie nie jest „naturalnym prawem” języka, daje realną korzyść jednoznaczności: „The bikes that were damaged were sent back” (odesłano TYLKO uszkodzone rowery) kontra „The bikes, which were damaged, were sent back” (WSZYSTKIE rowery były uszkodzone i wszystkie odesłano). Różnica semantyczna jest prawdziwa i użyteczna — problem historyczny polega tylko na tym, że „which” bez przecinka bywało kiedyś dwuznaczne, właśnie dlatego, że dawniej służyło obu funkcjom naraz, zanim Fowler zaproponował rozdział pracy między dwie formy.
Twarde ograniczenie „which”, niezależne od stylu redakcyjnegoBez względu na rejestr, „which” musi się pojawić — nigdy „that” — po przyimku w formalnym pied-piping („the topic on which we agreed”, nigdy *„the topic on that”) oraz w każdym zdaniu nieograniczającym („Mount Everest, which is the highest peak on Earth, ...”, nigdy *„Mount Everest, that is...”). Wynika to z natury „that” opisanej w pierwszym temacie: jako spadkobierca partykuły podrzędności, a nie pełnoprawnego zaimka wskazującego, „that” nie ma zdolności occurring bezpośrednio po przyimku ani po przecinku wprowadzającym osobną, dodaną predykację.
Kiedy używamy
- W amerykańskim piśmie formalnym: that dla zdań ograniczających, which (z przecinkiem) tylko dla nieograniczających.
- W brytyjskim angielskim which ograniczające jest w pełni naturalne: the report which I submitted yesterday = the report that I submitted yesterday.
- which jest obowiązkowe po przyimku: the reasons for which we declined the offer (nigdy *for that).
- Semantyczna różnica which/that z przecinkiem vs. bez może realnie zmienić znaczenie zdania — sam wybór formy nie wystarczy, decyduje interpunkcja/pauza.
Kluczowe przykłady
that were damagedwhich is the higheston which we agreedrestrictive vs non-restrictive
Przykłady
The documents that require a signature are on the top of the pile.
Dokumenty, które wymagają podpisu, są na wierzchu stosu.
The contract, which had been drafted in a hurry, contained several errors.
Umowa, sporządzona w pośpiechu, zawierała kilka błędów.
This is precisely the flaw on which the whole argument collapses.
To dokładnie ta wada, na której cała argumentacja się załamuje.
The novel, which took her a decade to finish, became an instant classic.
Powieść, której napisanie zajęło jej dekadę, natychmiast stała się klasykiem.
whose — dzierżawczy zaimek, który przeszedł od osób do rzeczy
whose — the possessive that crossed from people to things
Zasady
Pochodzenie: dopełniacz zaimka pytającego o osoby„Whose” jest bezpośrednim potomkiem staroangielskiego dopełniacza „hwæs” (od „hwā”, „kto”) — czyli od początku było formą dzierżawczą zaimka pytającego o OSOBY, dokładnie równoległą do „his” jako dopełniacza od „he”. Tak jak „who” rozszerzyło swoje zastosowanie z pytań na zdania względne (temat pierwszy), „whose” poszło dokładnie tą samą drogą, zachowując przy tym swoją pierwotną, ściśle osobową „specjalizację” znacznie dłużej niż „who”.
Kontrowersja: whose odnoszące się do rzeczyPrzez stulecia XVIII-wieczni gramatycy prescriptywistyczni, wzorujący angielskie reguły na łacinie, protestowali przeciw „whose” odnoszącemu się do rzeczy nieożywionych („the house whose roof collapsed”), argumentując, że etymologicznie „whose” należy wyłącznie do osób. Problem w tym, że angielski nie ma naturalnej alternatywy: jedyna forma uznawana wtedy za „poprawną” to bardzo sztywne „of which”, umieszczone po rzeczowniku — „the house the roof of which collapsed” albo „the house of which the roof collapsed” — konstrukcja, której w praktyce niemal nikt tak nie wypowiada, bo brzmi nienaturalnie ciężko i przeładowuje zdanie.
Rozwiązanie, które ostatecznie wygrałoJuż od czasów Szekspira i Miltona pisarze świadomie łamali tę „regułę” właśnie dlatego, że „of which” jest niewygodne składniowo. Dziś „whose” w odniesieniu do rzeczy jest w pełni zaakceptowane nawet w rejestrze formalnym — „a company whose profits fell”, „an idea whose time has come” (to drugie to utrwalony idiom nawiązujący do myśli Victora Hugo: „Nic nie jest tak potężne jak idea, której czas nadszedł”). To klasyczny przykład, jak żywy uzus wygrywa ze sztuczną regułą, gdy reguła nie oferuje wygodnej alternatywy.
Pozycja składniowa: whose + rzeczownik jako jedna frazaPo „whose” zawsze stoi rzeczownik, nigdy sam czasownik, bo „whose” działa jak determinant dzierżawczy (na wzór „his / her / their”) przeniesiony na początek zdania podrzędnego razem z CAŁĄ frazą rzeczownikową, którą określa. „I know a man whose son is a doctor” to zrośnięcie „I know a man” i „His son is a doctor”, gdzie na front wędruje nie samo „his”, lecz cała fraza „his son” — stąd „whose son”, a nie osobno stojące „whose” przed czasownikiem.
Kiedy używamy
- whose dla osób jest bezdyskusyjne w każdym rejestrze: the author whose novel won the prize.
- whose dla rzeczy jest dziś standardem, nie błędem: a policy whose consequences nobody predicted.
- of which pozostaje żywe głównie w bardzo formalnym, pisanym rejestrze i bywa odczuwane jako archaiczne lub sztywne w mowie.
- Nie mylić whose (zaimek dzierżawczy) z who's (ściągnięte who is / who has) — to homofony różniące się wyłącznie zapisem.
Kluczowe przykłady
whose sonwhose profits fellthe house whose roofof which the roof
Przykłady
The architect whose designs shaped this skyline retired last year.
Architekt, którego projekty ukształtowały tę panoramę miasta, przeszedł na emeryturę w zeszłym roku.
It was an idea whose time had finally come.
To była idea, której czas w końcu nadszedł.
The village, whose population had halved in a decade, fought to keep its school open.
Wieś, której liczba mieszkańców zmniejszyła się o połowę w ciągu dekady, walczyła o utrzymanie szkoły.
We interviewed a scientist whose earlier research had been largely ignored.
Rozmawialiśmy z naukowcem, którego wcześniejsze badania były w dużej mierze ignorowane.
where / when / why — przysłówki względne jako skamieniałe „przyimek + which”
where / when / why — relative adverbs as fossilized preposition + which
Zasady
Mechanizm kompresji„Where” w funkcji względnej to historycznie ściśnięta forma „in/at which”, „when” to skrót „in/on/at which” odniesiony do czasu, a „why” to skrót „for which” odniesiony do przyczyny — nie są to trzy osobne, przypadkowe słówka do wykucia, lecz skróty oszczędzające konieczności trzymania osobno przyimka i „which”. „This is the house where I grew up” znaczy dosłownie „This is the house in which I grew up”, tylko krócej i płynniej — dwie formy są w pełni wymienne, różni je jedynie rejestr.
Dlaczego akurat te trzy role dostały własne słowaMiejsce, czas i przyczyna to trzy semantyczne role na tyle częste i podstawowe w codziennej komunikacji, że język „zainwestował” w dla nich osobne, zleksykalizowane skróty — analogicznie do tego, jak „here / there” są skrótami „in this place / in that place”. Nie ma równoległego jednosłowowego skrótu dla „sposobu” (manner): „the way that/how he spoke” pozostaje bardziej opisowe, choć potocznie „how” bywa używane w tej roli, mimo że normatywnie unika się „the way how” jako pleonazmu.
Rozciąganie na znaczenia abstrakcyjne„Where” i „when” łatwo rozciągają się na abstrakcyjne „miejsca” i „momenty” — a situation where..., a stage when..., a case where... — to nie błąd ani niedbalstwo, lecz przejaw naturalnej metafory pojęciowej działającej w całym angielskim: abstrakcyjne stany i sytuacje konceptualizujemy jako „przestrzenie”, w których się „znajdujemy” (we are IN a difficult situation, AT a turning point). Skoro stany są metaforycznymi miejscami, „where” swobodnie łączy się też z rzeczownikami niematerialnymi jak situation, case, stage, point.
Rejestr i redundancja „why”W piśmie bardzo formalnym (prawniczym, akademickim) where/when bywają zastępowane pełną formą „in which / at which” dla większej precyzji i wagi stylistycznej. „Why” po rzeczowniku „the reason” bywa natomiast całkowicie pomijane w naturalnej mowie — „the reason I was late” bez żadnego łącznika — co pokazuje, że jako spójnik „why” jest w tej pozycji na wpół zbędne semantycznie, skoro samo słowo „reason” już niesie znaczenie przyczyny.
Kiedy używamy
- where zastępuje in/at which: the town where she was born = the town in which she was born.
- when zastępuje in/on/at which: the year when the war ended = the year in which the war ended.
- why po the reason bywa opuszczane bez zmiany znaczenia: the reason (why) he resigned remains unclear.
- where/when łączą się swobodnie z rzeczownikami abstrakcyjnymi: a moment when everything changed, a point where negotiations broke down.
Kluczowe przykłady
the house wherethe year whenthe reason whya situation where
Przykłady
This is the exact spot where the treaty was signed.
To dokładnie to miejsce, gdzie podpisano traktat.
I still remember the winter when the river froze solid.
Wciąż pamiętam zimę, kiedy rzeka zamarzła na kość.
Nobody could explain the reason the funding had been cut.
Nikt nie potrafił wyjaśnić powodu, dla którego cięto finansowanie.
We reached a point where further compromise seemed impossible.
Doszliśmy do punktu, w którym dalszy kompromis wydawał się niemożliwy.
Zdania ograniczające a nieograniczające — zawężanie znaczenia kontra jego dodawanie
Defining vs. non-defining clauses — restricting meaning versus adding it
Zasady
Istota różnicy: tożsamość kontra dodatekZdanie ograniczające (defining/restrictive) jest częścią tożsamości rzeczownika, do którego się odnosi — bez niego nie wiadomo, o kogo lub co chodzi: „The woman who lives next door is a doctor” — usuń zdanie względne, a „The woman is a doctor” staje się nieokreślone, „która kobieta?”. Zdanie nieograniczające (non-defining) dodaje NOWĄ, osobną informację o czymś już w pełni zidentyfikowanym — usunięcie go nie rozmywa tożsamości rzeczownika: „My sister, who lives in London, is a doctor” — „my sister” jest już jednoznaczna (zwykle mam jedną siostrę), więc zdanie względne jest tu dodatkiem, niemal osobnym zdaniem wtrąconym w nawiasie.
Przecinek jako zapis intonacji, nie arbitralna regułaW mowie zdania nieograniczające wypowiada się z wyraźną pauzą i osobną intonacją, jak wtrącenie — dokładnie tak, jakbyśmy dodawali osobne zdanie w nawiasie. Przecinek w piśmie jest fonetycznym zapisem tej pauzy, a nie samowolną zasadą interpunkcyjną narzuconą z zewnątrz. Czytając na głos „My sister, who lives in London, is a doctor”, naturalnie robimy przerwę przed „who” i po „London” — a zdanie ograniczające, „The woman who lives next door is a doctor”, wymawiamy jednym ciągiem, bez żadnej pauzy przed „who”.
Dlaczego „that” jest zablokowane po przecinkuSkoro — jak ustalono w pierwszym temacie — „that” wywodzi się z uniwersalnej partykuły podrzędności, a nie z pełnoprawnego zaimka wskazującego na konkretny, już znany byt, brakuje mu „siły referencyjnej” potrzebnej do wprowadzenia dodatkowej, osobnej predykacji o czymś już zidentyfikowanym. „That” zlepia się z rzeczownikiem, definiując go — i właśnie dlatego nie potrafi wystąpić jako osobna, dodana uwaga oddzielona pauzą: semantycznie nie ma się do czego „przykleić” po przecinku, skoro jego jedyną funkcją jest zawężanie znaczenia, a nie jego rozszerzanie.
Konsekwencje semantyczne przy liczbie mnogiejRóżnica bywa krytyczna przy rzeczownikach w liczbie mnogiej i przy kwantyfikatorach: „Students who arrived late missed the introduction” (przegapili wprowadzenie TYLKO spóźnieni studenci) kontra „Students, who arrived late, missed the introduction” (przegapili je WSZYSCY studenci, i wszyscy się spóźnili). Ta sama sekwencja słów wyraża radykalnie inne twierdzenie o świecie wyłącznie za sprawą przecinka i wyboru zaimka — dlatego w piśmie prawniczym i naukowym ta różnica bywa traktowana z całą powagą, nie jako kwestia stylu.
Kiedy używamy
- Zdanie ograniczające: bez przecinków, that dozwolone, zaimek-dopełnienie można pominąć.
- Zdanie nieograniczające: zawsze w przecinkach (lub między myślnikami), nigdy that, zaimek nigdy nie znika.
- Test praktyczny: jeśli po usunięciu zdania względnego zdanie główne traci jednoznaczność — zdanie jest ograniczające.
- Nazwy własne i rzeczowniki jednostkowe (Mount Everest, my mother, London) niemal zawsze przyciągają zdanie nieograniczające, bo już są w pełni zidentyfikowane.
Kluczowe przykłady
students who arrived latemy sister, who livesrestrictive clausenon-restrictive clause
Przykłady
The employees who signed the petition were called into a meeting.
Pracownicy, którzy podpisali petycję, zostali wezwani na spotkanie.
The employees, who signed the petition unanimously, were called into a meeting.
Pracownicy, którzy jednogłośnie podpisali petycję, zostali wezwani na spotkanie.
Paris, which I visited last spring, felt completely different in winter.
Paryż, który odwiedziłem zeszłej wiosny, zimą wydawał się zupełnie inny.
Any employee who breaches this policy will face immediate dismissal.
Każdy pracownik, który naruszy tę politykę, zostanie natychmiast zwolniony.
Zerowy zaimek względny — znikający zaimek codziennej mowy
Zero relative pronouns — the vanishing pronoun of everyday speech
Zasady
Co wolno pominąć i dlaczego akurat toZaimek względny można pominąć tylko wtedy, gdy pełni funkcję DOPEŁNIENIA w zdaniu podrzędnym: „The book (that/which) I read was great” — „I read [it]”, dopełnienie. Nigdy gdy pełni funkcję PODMIOTU: w „The man who called you is my brother” zaimek „who” jest podmiotem czasownika „called” i nie da się go pominąć — *„The man called you is my brother” byłoby niegramatyczne, bo zdanie zlałoby się w jeden, niezrozumiały ciąg czasowników. To bezpośrednia konsekwencja funkcji zaimka jako zszywki: gdy jest podmiotem, jego obecność to jedyny sygnał, że zaczyna się nowe, podrzędne zdanie.
Nazwa i pochodzenie terminu „contact clause”Takie konstrukcje nazywa się „contact clauses” (zdania stykowe) — termin ukuty przez duńskiego lingwistę Otto Jespersena na początku XX wieku, opisujący sytuację, w której rzeczownik i określające go zdanie „stykają się” bezpośrednio, bez żadnego łącznika pomiędzy nimi. Zjawisko jest bardzo stare w mowie angielskiej, widoczne już w średnioangielskim, lecz przez wieki normatywni gramatycy traktowali je jako „niedbałe” — mimo że jest w pełni systematyczne, rządzone jasną regułą (dopełnienie tak, podmiot nie), a nie chaotyczne czy dowolne.
Rejestr: pominięcie jako forma domyślna w mowiePominięcie zaimka jest domyślne i naturalne w mowie potocznej oraz piśmie nieformalnym — jego brak (czyli pełne „that/which/who”) w tej samej pozycji brzmi bardziej formalnie, „napisane”, niemal urzędowo. To sytuacja symetryczna do losu „whom”: tam forma pełna jest formalna, tu forma pełna również jest formalna — w obu przypadkach kierunek historycznej zmiany jest ten sam: język dąży do usuwania nadmiarowego materiału gramatycznego tam, gdzie kontekst i tak wystarcza do zrozumienia zdania.
Ograniczenie przy przyimku: stranding kontra pied-pipingPominięcie jest możliwe nawet wtedy, gdy zaimek byłby formalnie dopełnieniem przyimka — pod warunkiem że przyimek zostaje „osierocony” na końcu zdania (stranding): „the person (who/that) I spoke to” — można pominąć, bo „to” zostaje na końcu. Ale gdy przyimek jest „pociągnięty” razem z zaimkiem na początek zdania (pied-piping, rejestr formalny), pominięcie staje się niemożliwe: *„the person to I spoke” jest niegramatyczne — musi paść pełne „the person to whom I spoke”. Im bardziej formalna, „przyimek-na-początku” konstrukcja, tym mniej można z niej wyrzucić: formalność i redukcja to siły działające w przeciwnych kierunkach.
Kiedy używamy
- Zaimek-dopełnienie można pominąć w mowie i piśmie nieformalnym: The film (that) we watched last night was terrifying.
- Zaimek-podmiot NIGDY nie może zniknąć: The man who called you is my brother (nie: *The man called you is my brother).
- Pominięcie z osieroconym przyimkiem jest naturalne: the job (that) I applied for; niemożliwe przy pied-piping: the job for which I applied (nigdy *the job for I applied).
- W rejestrze formalnym (pismach urzędowych, tekstach akademickich) pełny zaimek jest normą nawet tam, gdzie mowa dopuszczałaby pominięcie.
Kluczowe przykłady
the book I readthe film we watchedthe job I applied forzero relative pronoun
Przykłady
The apartment (that) we rented last summer had no air conditioning.
Mieszkanie, które wynajęliśmy zeszłego lata, nie miało klimatyzacji.
The colleague I mentioned earlier just walked in.
Kolega, o którym wspominałem wcześniej, właśnie wszedł.
This is the argument for which we have been searching for months.
To jest argument, którego szukaliśmy od miesięcy.
The client I've been dealing with never answers emails.
Klient, z którym mam do czynienia, nigdy nie odpowiada na e-maile.