👥 Rodzajowe „they”
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
Czterysta lat ducha w maszynie: skąd naprawdę wzięło się rodzajowe 'they' w liczbie pojedynczej
The four-century-old ghost in the machine: where generic singular 'they' really comes from
Zasady
Staroangielski rodzaj gramatyczny — system, który nie miał nic wspólnego z płcią biologicznąZanim zrozumiemy, dlaczego angielski w ogóle miał kiedyś problem z zaimkiem dla osoby o nieznanej płci, trzeba cofnąć się do czasów, gdy angielski — a właściwie staroangielski, język Beowulfa — miał zupełnie inny system rodzaju niż dzisiejszy. Tak jak współczesny niemiecki (der, die, das) czy polski, staroangielski przypisywał każdemu rzeczownikowi jeden z trzech rodzajów gramatycznych — męski, żeński lub nijaki — niezależnie od tego, czy dany rzeczownik odnosił się do istoty żywej, czy nie, i niezależnie od jej płci biologicznej. Efekt bywał zaskakujący z dzisiejszej perspektywy: rzeczownik 'wif' (kobieta, żona) był gramatycznie NIJAKI, podobnie jak 'mægden' (dziewczyna), podczas gdy 'wifmann' (dosłownie 'kobieta-człowiek') był rodzaju MĘSKIEGO, bo drugi człon złożenia, 'mann', należał do rodzaju męskiego. Zaimek, który odnosił się do tych rzeczowników, musiał zgadzać się gramatycznie z rodzajem SŁOWA, nie z płcią OSOBY, którą to słowo oznaczało — dokładnie tak, jak dziś w niemieckim 'das Mädchen' (dziewczynka) bierze zaimek 'es', nie 'sie'.
Zapadnięcie się końcówek i narodziny rodzaju naturalnegoMiędzy XI a XIV wiekiem angielski przeszedł jedną z najgłębszych transformacji w swojej historii: masowe zanikanie końcówek fleksyjnych, które w staroangielskim sygnalizowały przypadek, liczbę i rodzaj. Gdy te końcówki się zatarły — częściowo pod wpływem kontaktu z językiem staronordyckim osadników wikińskich, częściowo przez naturalną erozję fonetyczną nieakcentowanych sylab — cały misternie zbudowany system rodzaju gramatycznego zawalił się razem z nimi, bo nie miał się już na czym opierać. Z tego gruzowiska średnioangielski musiał zbudować system od nowa, i tym razem zbudował go na zupełnie innej zasadzie: rodzaj NATURALNY, oparty na rzeczywistej płci (lub jej braku) osoby czy rzeczy, a nie na arbitralnej klasyfikacji gramatycznej słowa. To właśnie wtedy 'he' i 'she' zaczęły oznaczać dokładnie to, co oznaczają dziś — ale ta sama reforma otworzyła lukę, której staroangielski nigdy nie musiał wypełniać: co zrobić, gdy płeć osoby, o której mowa, jest nieznana, nieokreślona albo po prostu nieistotna dla sensu zdania?
Skąd wzięło się samo 'they' — pożyczka z języka najeźdźcówZanim 'they' mogło wypełnić tę lukę, samo musiało się w angielskim najpierw pojawić — a nie jest to słowo rdzennie angielskie. Staroangielski miał własny zaimek trzeciej osoby liczby mnogiej, 'hie' (lub 'hi'), ale wskutek tych samych zmian fonetycznych, które zniszczyły system rodzaju, 'hie' upodobniło się w wymowie do 'he' i 'heo' (ówczesnej formy 'she') na tyle mocno, że zaczęło prowadzić do nieporozumień: rozmówca nie zawsze wiedział, czy słyszy zaimek liczby pojedynczej czy mnogiej. Rozwiązanie przyszło z zewnątrz: w wyniku wielowiekowego osadnictwa i mieszania się z językiem staronordyckim (Danelaw, IX–XI wiek), angielski zapożyczył cały nowy zestaw zaimków trzeciej osoby liczby mnogiej — 'they', 'them', 'their' — pochodzących od staronordyckiego 'þeir'. To wyjątkowa sytuacja w historii języka: rdzenny angielski zaimek został niemal całkowicie zastąpiony przez obcy import, właśnie po to, by uniknąć fonetycznego chaosu.
Pierwszy zapisany ślad: rok 1375, romans o wilkołakuMając już nowe, wyraźnie brzmiące 'they' pod ręką, średnioangielscy mówcy szybko znaleźli dla niego dodatkowe zastosowanie, wykraczające poza zwykłą liczbę mnogą. Najwcześniejszy udokumentowany przypadek użycia 'they' w odniesieniu do gramatycznie pojedynczego, ale nieokreślonego rodzajowo antecedentu pochodzi z roku 1375, ze średnioangielskiego romansu 'William of Palerne' (będącego tłumaczeniem z francuskiego): 'Hastely hiȝed eche man ... til þai neyȝed so neiȝh', czyli 'każdy człowiek szybko się śpieszył, aż podeszli tak blisko'. Rzeczownik 'eche man' (każdy człowiek) jest jednoznacznie pojedynczy, a mimo to zdanie kontynuuje z zaimkiem 'þai' — ówczesną pisownią 'they'. To nie był błąd skryby ani chwilowy eksperyment: to był naturalny, spontaniczny odruch językowy, który miał przetrwać kolejne sześćset pięćdziesiąt lat, praktycznie nieprzerwanie, aż do dziś.
Nieprzerwana ciągłość: Chaucer, Biblia króla Jakuba, Szekspir, Jane AustenTo, co czyni rodzajowe 'they' szczególnie interesującym z historycznego punktu widzenia, to fakt, że nie jest to żadna nowinka XX czy XXI wieku, lecz nieprzerwana, w pełni akceptowalna cecha literackiego, wykształconego angielskiego przez sześć i pół stulecia. Geoffrey Chaucer używał tej konstrukcji w 'Opowieściach kanterberyjskich'. Biblia króla Jakuba z 1611 roku, tekst poddany wyjątkowo starannej redakcji przez najlepszych ówczesnych uczonych, zawiera zdania typu 'a man is blessed by his brethren... they shall find no rest'. William Szekspir wkłada w usta postaci z 'Komedii omyłek' zdanie: 'There's not a man I meet but doth salute me, as if I were their well-acquainted friend' — 'nie ma człowieka, którego bym spotkał, a który by mnie nie pozdrawiał, jakbym był ich dobrze znanym przyjacielem'. Jane Austen, pisarka o nienagannym, wzorcowym stylu, posługuje się tą formą dziesiątki razy: 'I would have everybody marry if they can do it properly' czy 'everybody has their failing'. Innymi słowy: przez sześćset lat najlepsi angielscy pisarze uznawali rodzajowe 'they' za całkowicie naturalną, poprawną część języka — zanim ktokolwiek w ogóle zaczął twierdzić inaczej.
Kiedy używamy
- Odniesienie do zaimków nieokreślonych typu anyone, everyone, everybody, no one, nobody, somebody: Everyone should bring their own laptop to the workshop.
- Odniesienie do fraz dystrybutywnych z every/each/no + rzeczownik: Each student must hand in their essay by Friday.
- Odniesienie do rzeczowników rodzajowych typu 'a person', 'a customer', 'whoever': Whoever left their umbrella can collect it from reception.
- Podwójne odniesienie w jednym zdaniu warunkowym lub względnym: If a student forgets their password, they should contact IT.
- Zawsze z czasownikiem w formie mnogiej, niezależnie od jednostkowości antecedentu: they are, nigdy they is
Kluczowe przykłady
Everyone...their1375 William of Palerneþeir ze staronordyckiegoChaucer i Austenrodzaj gramatyczny vs naturalny
Przykłady
Everyone should bring their own laptop to the workshop.
Każdy powinien przynieść własny laptop na warsztaty.
If a student forgets their password, they should contact IT.
Jeśli student zapomni hasła, powinien skontaktować się z działem IT.
No one in the room raised their hand.
Nikt w pokoju nie podniósł ręki.
Whoever left their umbrella can collect it from reception.
Kto zostawił parasol, może odebrać go z recepcji.
Everybody has their own way of dealing with stress, and none of them is wrong.
Każdy ma swój sposób radzenia sobie ze stresem i żaden z nich nie jest zły.
Jak gramatycy XVIII wieku wymyślili 'rodzajowe he' — i wpisali je do ustawy
How eighteenth-century grammarians manufactured 'generic he' — and legislated it into law
Zasady
Łacina jako nieszczęśliwy wzorzec dla angielskiej gramatykiSkoro sześć stuleci literackiej tradycji akceptowało rodzajowe 'they', skąd w ogóle wzięło się przekonanie, że jest ono błędem? Odpowiedź leży w specyficznej modzie intelektualnej XVIII wieku: ówcześni autorzy gramatyk angielskich, wykształceni klasycznie, byli głęboko przekonani, że łacina — język logiczny, symetryczny, 'doskonały' w ich oczach — powinna służyć za wzorzec porządkowania rodzimego, 'niedoskonałego' angielskiego. Łacina nie miała analogicznej luki w systemie zaimków, ponieważ jej gramatyka po prostu domyślnie traktowała formy męskie jako obejmujące grupy mieszane lub nieokreślone płciowo — i to właśnie tę symetrię postanowiono narzucić angielskiemu, językowi, który przez sześćset lat radził sobie zupełnie inaczej i wcale nie gorzej.
Anne Fisher i pierwsza jawnie sformułowana reguła (1745)Za autorkę pierwszej jednoznacznej reguły nakazującej rodzajowe 'he' uznaje się Anne Fisher, autorkę podręcznika 'A New Grammar' z 1745 roku — jednej z pierwszych angielskich gramatyk napisanych przez kobietę, co samo w sobie jest historyczną ironią, biorąc pod uwagę, jak reguła ta zostanie później wykorzystana. Fisher argumentowała, że 'rodzaj męski jest bardziej pojemny [comprehensive] niż żeński', a więc to on powinien reprezentować obie płcie tam, gdzie płeć nie jest znana. Regułę tę podchwycił i utrwalił John Kirkby w 1746 roku, a ostatecznie skodyfikował ją Lindley Murray w swojej niezwykle wpływowej 'English Grammar' z 1795 roku — podręczniku, który przez cały XIX wiek dominował w szkołach po obu stronach Atlantyku i wpoił kolejnym pokoleniom przekonanie, że 'they' po 'everyone' jest błędem gramatycznym, mimo że dokładnie ta sama konstrukcja pojawiała się w tekstach klasyków, których te same szkoły kazały czytać z podziwem.
Interpretation Act 1850 — od podręcznika szkolnego do ustawy parlamentuReguła nie pozostała zamknięta w salach lekcyjnych. W 1850 roku brytyjski parlament uchwalił Interpretation Act, ustawę, która formalnie stwierdzała, że 'słowa oznaczające rodzaj męski będą uznawane za obejmujące również kobiety' dla celów interpretacji prawa. Konwencja stylistyczna, wypromowana pół wieku wcześniej przez podręczniki szkolne, awansowała tym samym do rangi obowiązującego prawa — co gwarantowało, że 'rodzajowe he' będzie odtąd reprodukowane w każdym dokumencie prawnym, formularzu urzędowym i akcie oficjalnym przez kolejne sto kilkadziesiąt lat, dodatkowo umacniając złudzenie, że jest to jedyny właściwy sposób mówienia po angielsku, a nie stosunkowo świeży, sztucznie wprowadzony wynalazek.
Ironia historyczna: reguła unieważniła fakty, które rzekomo opisywałaNajbardziej uderzającym paradoksem tej historii jest to, że reguła 'rodzajowego he' była prezentowana uczniom jako OPIS tego, jak angielski zawsze działał — podczas gdy w rzeczywistości była to prescriptywistyczna INNOWACJA, świadomie nadpisująca sześć wieków naturalnego, niekwestionowanego wcześniej użycia 'they' przez tych samych autorów, których te same podręczniki stawiały za wzór dobrego stylu. Uczniów uczono więc, formalnie rzecz biorąc, poprawiać gramatykę Szekspira i Chaucera — nie dlatego, że odkryto w ich tekstach jakiś rzeczywisty błąd, lecz dlatego, że nowa, sztucznie wprowadzona norma z XVIII wieku ogłosiła retroaktywnie błędem coś, co przez wieki błędem nie było.
Kiedy używamy
- Ślady tej reguły w tekstach formalnych i prawnych: he/she, his or her jako spuścizna XVIII- i XIX-wiecznego prescriptywizmu
- Rozpoznawanie, że 'generic he' (Every student must hand in his essay) jest historycznie młodszą, sztucznie wprowadzoną konwencją, a nie pierwotną normą angielszczyzny
- Świadomość, że współczesne odrzucenie 'generic he' na rzecz 'they' jest w istocie powrotem do starszego, dłużej obowiązującego wzorca, a nie odejściem od tradycji
Kluczowe przykłady
Anne Fisher 1745Lindley MurrayInterpretation Act 1850prescriptywizmgeneric he
Przykłady
Every student must hand in his essay by Friday. — dawna, XVIII-wieczna norma prescriptywistyczna
Każdy student musi oddać swój esej do piątku. — dawna norma nakazująca 'his'
For the purposes of this Act, words importing the masculine gender shall include females.
Do celów niniejszej ustawy słowa oznaczające rodzaj męski obejmują również kobiety.
Grammar books of the nineteenth century insisted on 'he', even though Shakespeare and Austen had freely written 'they'.
Podręczniki gramatyki XIX wieku upierały się przy 'he', mimo że Szekspir i Austen swobodnie pisali 'they'.
The rule was taught as timeless tradition, though it was barely a hundred years old.
Regułę nauczano jako odwieczną tradycję, choć miała ledwie sto lat.
Klucz do zrozumienia: 'they' przechodzi dokładnie tę samą drogę, którą 'you' już przeszło
The mental key: 'they' is walking the exact path 'you' already finished
Zasady
Kiedyś 'you' było WYŁĄCZNIE liczbą mnogą — i formą grzecznościowąZanim ocenimy, czy 'grzeczny mnogi zaimek odnoszący się do jednej osoby' jest jakąś dziwaczną nowością wynalezioną dla współczesnych potrzeb społecznych, warto przyjrzeć się historii zaimka, którego dziś nikt nawet nie kwestionuje: 'you'. W średnioangielskim i wczesnonowożytnym angielskim istniał osobny, w pełni odrębny system: 'thou/thee' służyło wyłącznie do zwracania się do JEDNEJ osoby, w sposób poufały, nieformalny, tak jak dziś polskie 'ty', podczas gdy 'ye/you' było zaimkiem ściśle liczby MNOGIEJ — a z czasem, na wzór francuskiego 'tu/vous', zaczęło pełnić też funkcję grzecznościowej formy zwracania się do JEDNEJ osoby o wyższym statusie lub w sytuacji formalnej, dokładnie jak francuskie 'vous' potrafi oznaczać zarówno 'wy', jak i grzeczne 'pan/pani'.
Zanik 'thou' i przejęcie całej roboty przez 'you'Między XVI a XVII wiekiem forma poufała 'thou/thee' stopniowo wycofywała się z angielszczyzny standardowej — z powodów społecznych bardzo zbliżonych do tych, które dziś napędzają dyskusję o 'they': ludzie zaczęli preferować bardziej uprzejmą, mniej nacechowaną formę zwracania się do siebie nawzajem, niezależnie od relacji czy statusu. 'Thou' przetrwało jedynie w niektórych dialektach regionalnych, w mowie kwakrów (jako świadomy sygnał egalitaryzmu — wszyscy zwracali się do wszystkich 'poufale', by podkreślić równość) oraz w rejestrze religijnym i poetyckim, gdzie jego archaiczność stała się później celowym środkiem stylistycznym. Do końca XVII wieku 'you' przejęło całkowicie funkcję zwracania się zarówno do jednej, jak i wielu osób, w każdym rejestrze, formalnym i nieformalnym.
Nikt dziś nie mówi 'you is' — mimo mnogiej historii tego zaimkaTu dochodzimy do sedna analogii: angielski nigdy nie przywrócił osobnej, liczby pojedynczej formy czasownika dla 'you'. Mówimy 'you are' nawet zwracając się do jednej, konkretnej osoby stojącej tuż przed nami — używając formy czasownikowej, która historycznie i strukturalnie należy do liczby mnogiej. Nikt nie odczuwa tego jako błędu, niejasności czy nielogiczności; nikt też nie proponuje wprowadzenia 'you is' dla liczby pojedynczej. Ta pozorna niezgodność między 'mnogą' formą gramatyczną a 'pojedynczym' odniesieniem semantycznym została po prostu w pełni zreanalizowana przez kolejne pokolenia native speakerów jako naturalna cecha tego jednego, uniwersalnego zaimka — nie jako skrót myślowy czy wyjątek wymagający usprawiedliwienia.
Ta sama logika, inny wiek: 'they' podąża drogą, którą 'you' już przeszłoRodzajowe i epicenne 'they' zajmuje dziś dokładnie tę samą pozycję strukturalną, którą 'you' zajmowało pięćset lat temu w trakcie swojej własnej transformacji: formę gramatycznie mnogą (they are, nigdy they is), zdolną odnosić się do jednej, konkretnej lub nieokreślonej osoby. Native speaker, który od dziecka słyszał 'everyone brought their own lunch' i 'they are coming', przetwarza 'they is' jako błąd z dokładnie tego samego powodu, dla którego przetworzyłby 'you is' jako błąd — mnoga forma czasownika została w jego umyśle zreanalizowana jako po prostu 'ta forma, którą przybiera ten zaimek', niezależnie od liczby rzeczywistego odniesienia.
Dlaczego to porównanie uspokaja, a nie tylko ilustrujeTen model myślowy jest wart zapamiętania nie tylko jako ciekawostka, ale jako praktyczne narzędzie: pokazuje, że 'gramatycznie mnogi zaimek z pojedynczym odniesieniem i mnogą zgodnością czasownikową' nie jest dziwacznym, jednorazowym wyjątkiem wymyślonym ad hoc z powodów społecznych naszych czasów, lecz powtarzającym się wzorcem strukturalnym w historii angielskich zaimków. Język już raz przeszedł dokładnie tę drogę do końca — z 'you' — i wyszedł z niej bez żadnego pozostałego zamieszania. Nie ma więc żadnego strukturalnego powodu, dla którego 'they' miałoby tej drogi nie dokończyć równie gładko.
Kiedy używamy
- Model myślowy: they są dziś tam, gdzie you było w XVI wieku — w trakcie utrwalania podwójnej roli liczby pojedynczej i mnogiej
- Uzasadnienie zgodności czasownikowej they are / they were / they have (nigdy they is/was/has) przez analogię do you are (nigdy you is)
- Argument przeciwko twierdzeniu, że mnoga forma czasownika z pojedynczym odniesieniem jest 'nielogiczna' — you już to udowodniło, że nie jest
Kluczowe przykłady
thou vs youzanik thouyou are nie you isreanaliza gramatycznamodel myślowy
Przykłady
In Shakespeare's day, 'thou' was used for one person informally, and 'you' for more than one — or for one person, formally.
Za czasów Szekspira 'thou' odnosiło się poufale do jednej osoby, a 'you' do wielu — albo grzecznościowo do jednej.
Nobody today would say 'you is' just because 'you' used to be strictly plural.
Nikt dziś nie powiedziałby 'you is' tylko dlatego, że 'you' było kiedyś ściśle liczbą mnogą.
Just as 'you' settled into 'you are' for one person, 'they' has settled into 'they are' for one person.
Tak jak 'you' ustabilizowało się jako 'you are' dla jednej osoby, tak 'they' ustabilizowało się jako 'they are' dla jednej osoby.
The pronoun system has already completed this exact transition once — with 'you' — and nobody even notices anymore.
System zaimków już raz przeszedł dokładnie tę samą przemianę — z 'you' — i dziś nikt tego już nawet nie zauważa.
Od niewidocznej luki w gramatyce do widocznej tożsamości: epicenne 'they' dla jednej, nieznanej lub niebinarnej osoby
From an invisible gap in the grammar to a visible identity: epicene 'they' for one, unknown, or non-binary person
Zasady
Od nieokreślonego kwantyfikatora do konkretnej, ale anonimowej osobyWszystko, co dotąd omówiliśmy, dotyczyło zaimków nieokreślonych i dystrybutywnych fraz typu 'everyone' czy 'each student' — czyli antecedentów, które z definicji nie odnoszą się do jednej, konkretnej, dającej się wskazać osoby, tylko do abstrakcyjnej klasy ludzi. Kolejny, w pełni naturalny krok w tej samej logice polega na zastosowaniu 'they' do JEDNEJ, realnej, konkretnej osoby, której tożsamość po prostu nie jest znana mówiącemu — anonimowego rozmówcy telefonicznego, autora niepodpisanego listu, sprawcy nieznanego z imienia. Mechanizm gramatyczny jest identyczny jak wcześniej, zmienia się jedynie zakres odniesienia: z klasy ogólnej na jednostkę konkretną, choć wciąż anonimową.
Krytyka feministyczna lat 70. i seria nieudanych neologizmówW latach 70. XX wieku lingwistki feministyczne — między innymi Casey Miller i Kate Swift w książce 'Words and Women' (1976) oraz Robin Lakoff w 'Language and Woman's Place' (1975) — zaczęły systematycznie krytykować 'generic he' jako mechanizm utrwalający myślenie o mężczyźnie jako domyślnym, neutralnym przedstawicielu ludzkości, a o kobiecie jako odstępstwie od normy. Poszukiwania alternatywy trwały już wcześniej i miały bogatą, choć w większości nieudaną, historię: już w 1858 roku Charles Crozat Converse zaproponował sztucznie skonstruowany zaimek 'thon' (od 'that one'), a w kolejnych dekadach pojawiały się kolejne propozycje — 'ze/hir', 'xe', 'co' — żadna z nich nigdy nie zyskała szerszego, spontanicznego uznania poza wąskimi kręgami akademickimi czy aktywistycznymi.
Dlaczego wygrało 'they', a nie żaden nowy wynalazekPowód, dla którego żaden z tych starannie zaprojektowanych neologizmów nigdy się nie przyjął, jest sam w sobie pouczający: zaimki osobowe należą do najbardziej odpornej na świadomą, odgórną ingerencję warstwy gramatyki jakiegokolwiek języka, ponieważ przyswajamy je nieświadomie w bardzo wczesnym dzieciństwie i używamy ich zbyt automatycznie, zbyt często, by dowolnie wymyślone słowo mogło skutecznie wyprzeć istniejącą opcję. 'They' zwyciężyło tam, gdzie 'thon' i jego następcy przegrały, właśnie dlatego, że nie wymagało żadnego wynalazku: było już w języku od sześciuset lat, potrzebowało tylko rozszerzenia zakresu odniesienia z 'osoby nieokreślonej' na 'jedną konkretną, realną osobę' — przyrostowego kroku w ramach istniejącego wzorca, a nie przyjęcia całkowicie nowego słowa.
Współczesny zaimek osobowy: they jako pełnoprawny odpowiednik he/she dla znanej osobyDziś dla osób, które identyfikują się jako niebinarne albo które po prostu wybierają 'they' jako swój preferowany zaimek osobowy, 'they' funkcjonuje dokładnie tak, jak 'he' czy 'she' funkcjonowałoby dla nazwanej, znanej z imienia osoby — bez żadnego rezydualnego poczucia nieokreśloności czy niepewności co do tożsamości. To po prostu wybór zaimka osobowego, jak każdy inny, konsekwentnie stosowany w całej wypowiedzi: 'Sam said they'd call. They also mentioned they were running late, but they'll still make it to the meeting.'
Ujawnienie płci a przełączenie zaimka — kiedy epicenne 'they' bywa tymczasoweWarto odróżnić dwa różne scenariusze, które łatwo się myli. Gdy 'they' odnosi się do osoby o NIEZNANEJ (a nie niebinarnej) płci, i ta płeć zostaje później w tekście ujawniona, kolejne odniesienia mogą naturalnie przejść na 'he' lub 'she' — epicenne 'they' pełniło wtedy funkcję tymczasowego wypełniacza luki informacyjnej. Gdy jednak 'they' jest świadomie wybranym, osobistym zaimkiem danej osoby, żadne 'ujawnienie' nie następuje i nie powinno następować — zaimek pozostaje niezmienny, tak jak nie zmienialibyśmy niespodziewanie 'she' na 'he' w odniesieniu do kobiety w połowie akapitu.
Kiedy używamy
- Konkretna, ale anonimowa osoba o nieznanej płci: Someone left a comment on my post — I wonder what they meant.
- Nieznana tożsamość autora czy sprawcy: The author of this letter clearly cares about the issue, but they didn't sign it.
- 'They' jako osobisty, preferowany zaimek konkretnej, znanej z imienia osoby: Alex texted me — they said they'd be here by six.
- Jeszcze niepoznana, konkretna osoba: A new colleague started today; I haven't met them yet.
- Kontrast z przełączeniem na he/she po ujawnieniu płci nieznanej wcześniej osoby (w odróżnieniu od stałego zaimka osobowego)
Kluczowe przykłady
Someone...theython 1858Casey Miller Kate Swiftzaimek osobisty theyepicenne they
Przykłady
Someone left a comment on my post — I wonder what they meant.
Ktoś zostawił komentarz pod moim postem — zastanawiam się, co miał na myśli.
The author of this letter clearly cares about the issue, but they didn't sign it.
Autor tego listu wyraźnie przejmuje się tą sprawą, ale się nie podpisał.
Alex texted me — they said they'd be here by six.
Alex do mnie napisał/a — powiedział/a, że będzie tu o szóstej.
A new colleague started today; I haven't met them yet.
Dziś zaczął nowy współpracownik/nowa współpracowniczka; jeszcze go/jej nie poznałem.
Once the caller identified herself as Maria, I switched from 'they' to 'she' for the rest of the report.
Gdy dzwoniąca przedstawiła się jako Maria, w dalszej części raportu przeszedłem z 'they' na 'she'.
Zgodność czasownika i formy zwrotnej z 'they' w liczbie pojedynczej — mechanika stojąca za 'they are', nie 'they is'
Verb and reflexive agreement with singular 'they' — the mechanics behind 'they are', not 'they is'
Zasady
Czasownik zawsze w formie mnogiej — dziedzictwo tej samej drogi, którą przeszło 'you'Jak pokazaliśmy wcześniej na przykładzie 'you', gramatycznie mnogi zaimek z pojedynczym odniesieniem nie musi tworzyć własnej, osobnej formy czasownikowej — po prostu zachowuje tę, którą miał zawsze. Nawet gdy 'they' odnosi się jednoznacznie do jednej osoby, czasownik ZAWSZE przyjmuje formę mnogą: they are, they were, they have, nigdy they is/was/has. 'My friend said they are coming' jest jedyną poprawną formą; 'they is coming' pozostaje błędem gramatycznym niezależnie od tego, do ilu osób 'they' faktycznie się odnosi — dokładnie tak, jak 'you is coming' pozostałoby błędem, nawet gdyby 'you' odnosiło się tylko do jednej osoby.
'Themself' — forma wcale nie tak nowa, jak mogłoby się wydawaćWspółczesna forma zwrotna 'themself', często postrzegana jako świeży wynalazek XXI wieku, ma w rzeczywistości znacznie dłuższą historię, niż podejrzewa większość użytkowników języka — poświadczona jest w tekstach średnio- i wczesnonowoangielskich, zanim 'themselves' ostatecznie ustabilizowało się jako standardowa forma zwrotna liczby mnogiej. Jej dzisiejszy powrót do użycia przy epicennym i osobistym 'they' nie jest więc tworzeniem czegoś od zera, lecz raczej odrodzeniem starszego wariantu, dopasowanego semantycznie do pojedynczego odniesienia. 'Themselves' pozostaje przy tym formą absolutnie bezpieczną i akceptowaną we wszystkich rejestrach — 'themself' bywa preferowane głównie tam, gdzie 'they' odnosi się do jednej, konkretnej, znanej osoby, zwłaszcza niebinarnej, choć w rejestrze formalnym ostrożniejszym wyborem wciąż pozostaje 'themselves'.
Dystrybutywne 'their' kontra kolektywne odczytanie — dwuznaczność, którą angielski toleruje od zawszeZdanie 'Each of the students raised their hand' rodzi klasyczną dwuznaczność liczby: czy każdy student podniósł swoją JEDNĄ rękę (odczytanie dystrybutywne — najbardziej naturalne), czy może chodzi o kolektywne 'ich ręce' rozumiane zbiorowo? W praktyce native speakerzy niemal zawsze wybierają liczbę pojedynczą rzeczownika ('hand') właśnie po to, by jednoznacznie zasygnalizować odczytanie dystrybutywne, mimo że sam zaimek 'their' pozostaje formalnie mnogi. Co ważne, ta dwuznaczność nie jest wynalazkiem powstałym wraz z rozszerzeniem 'they' — dokładnie ten sam typ niejasności towarzyszy każdej angielskiej konstrukcji dystrybutywnej z 'each' czy 'every', niezależnie od tego, jaki zaimek się w niej pojawia, i język od dawna radzi sobie z nią za pomocą kontekstu, bez potrzeby dodatkowych reguł.
'He or she' też nie rozwiązywało problemu zgodności — tylko go przenosiłoWarto rozprawić się z częstym mitem, że alternatywa 'he or she' była gramatycznie 'czystsza' niż singular they. W rzeczywistości konstrukcja koordynowana 'he or she' rodzi własne, subtelne problemy ze zgodnością czasownikową (czy 'he or she' bierze zawsze liczbę pojedynczą? co z zaimkami dzierżawczymi w dalszej części zdania — 'his or her'? co przy trzeciej wzmiance w tym samym akapicie?), które autorzy tekstów formalnych musieli za każdym razem świadomie rozstrzygać. Singular they rozwiązuje ten problem bardziej ekonomicznie, ponieważ para zaimek+czasownik ('they are') jest przyswajana jako jedna, gotowa, niepodzielna jednostka, a nie jako wynik każdorazowego przeliczania zgodności w złożonym podmiocie.
Kiedy używamy
- Czasownik w formie mnogiej mimo jednej osoby: Someone forgot their umbrella — they are going to get soaked.
- Tradycyjna, uniwersalnie bezpieczna forma zwrotna: Everyone needs to believe in themselves.
- Nowsza, coraz szerzej akceptowana forma zwrotna liczby pojedynczej: My colleague hurt themself moving furniture yesterday.
- Dopełnienie 'them' dla jednej, konkretnej osoby: If anyone calls, tell them I'll ring them back.
- Rozpoznawanie dystrybutywnej dwuznaczności liczby w 'each of them raised their hand(s)' i rozstrzyganie jej kontekstem
Kluczowe przykłady
they are, not they isthemself vs themselvesdystrybutywne theirhe or she problemy zgodności
Przykłady
Someone forgot their umbrella — they are going to get soaked.
Ktoś zapomniał parasola — zmoknie.
Everyone needs to believe in themselves.
Każdy musi uwierzyć w siebie.
My colleague hurt themself moving furniture yesterday.
Mój współpracownik/moja współpracowniczka zranił/a się wczoraj, przenosząc meble.
If anyone calls, tell them I'll ring them back.
Jeśli ktoś zadzwoni, powiedz mu, że oddzwonię.
Each of the runners crossed the finish line and raised their arms in triumph.
Każdy z biegaczy przekroczył linię mety i triumfalnie uniósł ręce.
Reguła wreszcie dogania język: rodzajowe 'they' od słowników po sale sądowe
The rule finally catches up with the language: singular 'they' from dictionaries to law courts
Zasady
2015: American Dialect Society ogłasza 'they' Słowem RokuSymbolicznym punktem zwrotnym stał się rok 2015, gdy American Dialect Society — najstarsze i najbardziej prestiżowe amerykańskie towarzystwo zajmujące się śledzeniem żywego rozwoju języka — wybrało singular 'they' na Słowo Roku, wskazując wprost na jego rozszerzone zastosowanie wobec osób o znanej, ale niebinarnej tożsamości płciowej jako najistotniejszy rozwój językowy tego roku. Był to pierwszy tak wyraźny, publiczny sygnał ze strony instytucji językoznawczej, że to, co przez dziesięciolecia traktowano jako potoczne niedbalstwo, zasługuje na uznanie jako pełnoprawna, opisywalna zmiana w standardowym angielskim.
2017–2020: poradniki stylu jeden po drugim otwierają drzwiW ciągu kolejnych pięciu lat główne amerykańskie poradniki stylu przeprowadziły tę samą rewizję niemal w komplecie. Associated Press Stylebook dopuścił singular they w ograniczonych przypadkach już w 2017 roku. W tym samym roku siedemnaste wydanie Chicago Manual of Style zaakceptowało tę formę dla antecedentów o nieznanej lub nieokreślonej płci, a kolejne aktualizacje rozszerzyły to zalecenie również na osoby, które 'they' wybrały jako swój osobisty zaimek. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne poszło najdalej: siódme wydanie jego oficjalnego podręcznika APA Style z 2019/2020 roku formalnie i bez zastrzeżeń zaleca singular they zarówno dla antecedentów nieokreślonych, jak i dla konkretnych, znanych osób niebinarnych — czyniąc z niego rekomendowaną, a nie tylko tolerowaną formę w tekstach naukowych.
2019: Merriam-Webster dopisuje nowe znaczenie i ogłasza je Słowem RokuWe wrześniu 2019 roku słownik Merriam-Webster formalnie dodał do hasła 'they' nowe znaczenie: zaimek osobowy odnoszący się do jednej, konkretnej osoby o niebinarnej tożsamości płciowej. Kilka miesięcy później, pod koniec tego samego roku, redakcja słownika ogłosiła 'they' swoim Słowem Roku 2019, powołując się właśnie na skokowy wzrost liczby wyszukiwań tego hasła oraz na jego rosnącą obecność w mediach i debacie publicznej. Wpisanie nowego znaczenia do słownika o takiej renomie było momentem przełomowym: to, co wcześniej bywało kwestionowane jako 'niepoprawne', otrzymało formalne błogosławieństwo leksykograficzne, oparte na skrupulatnym udokumentowaniu rzeczywistego uzusu.
Ostatnie bastiony formalności: prawo i dokumenty urzędoweMimo tej lawinowej akceptacji, pewne enklawy bardzo formalnego rejestru wciąż trzymają się starszych konstrukcji typu 'he or she' — zwłaszcza w umowach ubezpieczeniowych, aktach notarialnych czy niektórych konwencjach legislacyjnych. Nie wynika to jednak z jakiegokolwiek przekonania, że 'they' jest gramatycznie wadliwe, lecz z ostrożności prawniczej: precedensy sądowe bywają interpretowane w oparciu o dosłowne, historyczne brzmienie przepisu, więc prawnicy niechętnie zmieniają utrwalone sformułowania, obawiając się nieprzewidzianych skutków interpretacyjnych, a nie z powodów lingwistycznych. To rejestr, w którym zmiana językowa zawsze następuje z opóźnieniem względem żywej mowy — nie dlatego, że język urzędowy jest 'poprawniejszy', lecz dlatego, że jego bezwładność służy zupełnie innym celom niż naturalność wypowiedzi.
Unikanie niezręczności i domknięcie sześciowiekowej podróżyNa koniec warto wrócić do praktycznego argumentu, który towarzyszył całej tej zmianie od samego początku: powtarzanie 'he or she... his or her' w dłuższym tekście brzmi ociężale i rozprasza uwagę czytelnika, podczas gdy 'they/their' pozwala tego uniknąć, zachowując naturalność i płynność zdania. Domykając tę sześciowiekową podróż — od średnioangielskiego romansu z 1375 roku, przez sto pięćdziesiąt lat prescriptywistycznego nakazu 'generic he', aż po współczesne słowniki i poradniki stylu — można powiedzieć, że to nie język w końcu 'ustąpił' nowej modzie, lecz reguła szkolna w końcu dogoniła to, co żywy angielski od zawsze, z krótką XVIII- i XIX-wieczną przerwą, i tak już robił.
Kiedy używamy
- Naturalne, neutralne pismo formalne: Each applicant must submit their form by Friday.
- Starszy, sztywniejszy wariant formalny, wciąż spotykany w prawie i dokumentach urzędowych: Each applicant must submit his or her form by Friday.
- Decyzja redakcyjna zgodna ze współczesnymi poradnikami stylu: The company updated its style guide to recommend singular 'they' over 'he or she'.
- Powszechne, neutralne użycie w piśmie akademickim zgodnie z APA Style: A good teacher listens to their students.
Kluczowe przykłady
ADS Word of the Year 2015Merriam-Webster 2019APA Style 7th editionChicago Manual of Stylerejestr prawny
Przykłady
Each applicant must submit their form by Friday.
Każdy kandydat musi złożyć swój formularz do piątku.
Modern style guides now accept singular 'they' as fully correct, not merely tolerated.
Współczesne poradniki stylu uznają dziś pojedyncze 'they' za w pełni poprawne, a nie tylko tolerowane.
Instead of writing 'his or her', many writers today simply write 'their'.
Zamiast pisać 'his or her', wielu autorów dziś po prostu pisze 'their'.
A good teacher listens to their students.
Dobry nauczyciel słucha swoich uczniów.
Some legal contracts still use 'he or she' out of caution about precedent, not because 'they' is considered ungrammatical.
Niektóre umowy prawne wciąż używają 'he or she' z ostrożności co do precedensu, a nie dlatego, że 'they' uznaje się za niegramatyczne.