❔ Sluicing (elipsa pytania osadzonego)
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
Podstawowe sluicing — narodziny terminu i mechanika znikającego pytania
Basic sluicing — the birth of a linguistic term and the mechanics of the vanishing question
Zasady
Cisza, która niesie więcej niż słowa — dlaczego języki w ogóle pozwalają sobie na milczenieZanim dojdziemy do samego sluicing, warto zatrzymać się na chwilę przy pytaniu bardziej podstawowym: dlaczego jakikolwiek język pozwala mówiącemu urwać zdanie w połowie i zaufać, że słuchacz sam dopowie resztę? Odpowiedź leży w samej naturze komunikacji językowej, która od zawsze rządzi się zasadą ekonomii — im mniej trzeba powiedzieć, żeby przekazać tę samą myśl, tym lepiej, o ile odbiorca i tak jest w stanie odtworzyć brakujące ogniwo z kontekstu. Językoznawcy nazywają to zjawisko elipsą, a jego obecność w angielszczyźnie jest wszechobecna: 'I can' zamiast 'I can do it', 'She did too' zamiast 'She did it too', 'Want some?' zamiast 'Do you want some?'. Każdy z tych skrótów działa tylko dlatego, że pominięta treść daje się jednoznacznie zrekonstruować z tego, co powiedziano wcześniej — nikt, słysząc 'I can', nie zawiesza się w niepewności, co dokładnie mówiący 'może'. Sluicing jest jednym z najbardziej radykalnych, a zarazem najbardziej eleganckich przejawów tej samej zasady: pozwala wymazać całe zdanie podrzędne, zachowując z niego dosłownie jedno słowo — to, które niesie najważniejszą, jeszcze nieznaną informację.
1969, Massachusetts: dzień, w którym zjawisko dostało własne imięChoć konstrukcje typu 'Someone called, but I don't know who' istniały w angielszczyźnie od zawsze — nikt nie musiał czekać na lingwistów, żeby zacząć ich używać — to systematyczny opis tego zjawiska i nadanie mu technicznej nazwy to zasługa jednego człowieka: Johna Roberta Rossa, ekscentrycznego i niezwykle wpływowego syntaktyka pracującego w tym czasie w Massachusetts Institute of Technology. Ross już wcześniej, w swojej słynnej rozprawie doktorskiej z 1967 roku, wprowadził do językoznawstwa pojęcie 'wysp składniowych' — obszarów zdania, z których nie można 'wyciągnąć' elementu pytającego bez popadnięcia w rażącą niegramatyczność. W nieopublikowanym, krążącym w odpisach maszynopisie z 1969 roku, zatytułowanym żartobliwie 'Guess who?', zajął się z kolei zupełnie innym zjawiskiem: sytuacją, w której całe osadzone pytanie — z wyjątkiem samego elementu pytającego — po prostu znika. Nazwał je 'sluicing', czyli dosłownie 'spłukiwaniem' albo 'odprowadzaniem wodą' — obraz przywołujący śluzę, przez którą reszta zdania zostaje niejako wypłukana, zostawiając na powierzchni tylko jeden, najcenniejszy fragment. Nazwa przyjęła się błyskawicznie i do dziś jest standardowym terminem w każdej pracy poświęconej elipsie w składni generatywnej — rzadki przypadek żartobliwego neologizmu, który na stałe wszedł do słownika naukowego.
Anatomia zdania: co dokładnie znika i dlaczego zostaje właśnie ten okruchŻeby zrozumieć mechanikę sluicing, warto najpierw przypomnieć sobie, jak wygląda pełne, nieokrojone pytanie zależne: 'I don't know who called' — zdanie podrzędne 'who called' ma swoją wewnętrzną strukturę, w której element pytający 'who' został przesunięty z pozycji podmiotu na sam początek klauzuli, dokładnie tak, jak dzieje się to w każdym pytaniu wprost ('Who called?'). Sluicing zabiera tę już uformowaną strukturę i usuwa z niej dosłownie wszystko poza przesuniętym elementem pytającym — 'called' znika, zostaje tylko 'who'. To rozróżnienie jest kluczowe: sluicing nie jest przypadkowym obcięciem zdania w dowolnym miejscu, tylko precyzyjnym usunięciem całej klauzuli podrzędnej z pozostawieniem jednego, wcześniej już przesuniętego na front elementu. Dlatego właśnie sluicing działa wyłącznie z pytaniami pośrednimi (kto, co, gdzie, kiedy, dlaczego, jak, który) — nigdy z pełnymi zdaniami oznajmującymi. Nie da się w ten sposób skrócić 'I know that he called' do samego 'that', bo 'that' nie jest elementem przesuniętym z wnętrza zdania, tylko zwykłym spójnikiem — sluicing potrzebuje właśnie tego szczególnego, z natury 'wyeksponowanego' elementu, jakim jest wh-word.
Warunek odzyskiwalności: dlaczego to nie jest chaos, tylko precyzyjny mechanizm gramatycznySluicing nie jest dowolnym prawem do milczenia — działa tylko wtedy, gdy pominięta treść daje się bez cienia wątpliwości zrekonstruować z kontekstu, najczęściej ze zdania bezpośrednio poprzedzającego. Kluczem jest obecność nieokreślonego elementu — someone, something, somewhere, some reason, sometime — który sygnalizuje słuchaczowi: 'jest tu luka informacyjna, którą właśnie za chwilę spróbuję wypełnić pytaniem'. 'Someone called, but I don't know who' działa, bo 'someone' w pierwszym zdaniu i domyślne 'called' w drugim tworzą razem dokładnie tę samą propozycję, którą pytanie 'who called?' by wydobyło. Bez takiego kotwiczącego elementu zdanie traci sens — samo 'I don't know who' wypowiedziane znienacka, bez wcześniejszego kontekstu, byłoby niezrozumiałe, bo nie ma niczego, co pozwoliłoby odtworzyć pominiętą treść. To właśnie ten warunek odzyskiwalności czyni sluicing zjawiskiem w pełni systematycznym, rządzącym się regułami równie ścisłymi, jak każda inna konstrukcja gramatyczna — a nie, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka, chaotycznym urywaniem zdań w połowie.
Kiedy używamy
- Sluicing to eliptyczna redukcja całego osadzonego pytania do samego elementu pytającego (wh-word), możliwa tylko wtedy, gdy reszta treści daje się bez wątpliwości odtworzyć ze zdania poprzedzającego.
- Termin ukuł John R. Ross w 1969 roku w nieopublikowanej pracy 'Guess who?' — sluicing jest dziś jednym z kluczowych zjawisk badanych w teorii elipsy generatywnej.
- Konstrukcja wymaga nieokreślonego korelatu w zdaniu poprzedzającym (someone, something, somewhere...) lub równoważnego kontekstu pytania.
- Bez sluicing ta sama treść wymagałaby powtórzenia całego zdania podrzędnego — stąd naturalność i ekonomia tej konstrukcji w mowie potocznej i piśmie.
Kluczowe przykłady
ellipsisJohn R. RossGuess who?wh-wordrecoverability
Przykłady
Someone left a note on my desk, but I don't know who.
Ktoś zostawił kartkę na moim biurku, ale nie wiem, kto.
She's moving abroad, though nobody knows where.
Ona wyjeżdża za granicę, choć nikt nie wie, dokąd.
I know he's hiding something, but I don't know what.
Wiem, że coś ukrywa, ale nie wiem, co.
'I heard someone got fired.' 'Really? Who?'
„Słyszałem, że kogoś zwolnili.” „Naprawdę? Kogo?”
Something's clearly bothering her, but I couldn't tell you what.
Coś ją najwyraźniej trapi, ale nie umiałbym powiedzieć, co.
Czasowniki otwierające furtkę do sluicing: wonder, ask, guess, decide, remember, imagine
Verbs that open the door to a sluice: wonder, ask, guess, decide, remember, imagine
Zasady
Nie każdy czasownik wpuszcza pytanie do środka zdaniaSluicing nie może zaistnieć w próżni — potrzebuje czasownika nadrzędnego, który z natury swojego znaczenia potrafi 'wchłonąć' pytanie zależne, czyli takiego, po którym w ogóle da się postawić klauzulę typu 'who called', 'what happened', 'where she went'. Językoznawcy nazywają tę klasę czasownikami selekcjonującymi zdanie pytające (interrogative-selecting predicates), i choć brzmi to technicznie, intuicja jest prosta: 'wonder', 'ask', 'guess', 'decide', 'remember', 'forget', 'imagine', 'know' i im podobne opisują stan niepewności, dociekania albo (nie)wiedzy — a stan niepewności z natury domaga się dopełnienia w postaci pytania, nie stwierdzenia. Czasownik 'believe' czy 'think' zachowuje się inaczej: 'I believe that he called' brzmi naturalnie, ale 'I believe who called' jest rażąco niegramatyczne, bo 'believe' oczekuje twierdzenia, któremu można przypisać prawdę lub fałsz, a nie luki informacyjnej do wypełnienia. Dlatego lista czasowników dopuszczających sluicing nie jest przypadkowa — to zamknięta, semantycznie spójna grupa, i warto ją traktować jak klucz otwierający konkretny zamek, a nie jak dowolny wybór słownikowy.
Korzenie starsze niż sama Anglia: skąd te czasowniki wzięły zdolność do embedowania pytańZdolność embedowania pytań zależnych to nie wynalazek średniowiecznej czy nowożytnej angielszczyzny, tylko dziedzictwo sięgające wspólnego rdzenia germańskiego, a w wielu wypadkach jeszcze głębiej. 'Wonder' wywodzi się ze staroangielskiego 'wundrian', związanego rzeczownikowo z 'wundor' (cud, dziwo) — czasownik od początku oznaczał stan zdziwienia połączony z chęcią zrozumienia przyczyny, więc naturalnie domagał się dopełnienia pytającego: 'zastanawiam się, dlaczego...'. 'Ask' pochodzi od staroangielskiego 'ascian', czasownika o czysto pytającej semantyce od samego początku swojej udokumentowanej historii. 'Guess' to zapożyczenie środkowoangielskie, prawdopodobnie ze staronordyckiego lub dolnoniemieckiego, związane z pojęciem 'chwytania', 'domyślania się' — stąd bezpośrednie powinowactwo z niepewnością i pytaniem. 'Remember' trafiło do angielszczyzny znacznie później, przez francuski z łacińskiego 'rememorari' (przywoływać na pamięć), ale mimo obcego, romańskiego rodowodu, dopasowało się bez trudu do rodzimego, germańskiego wzorca embedowania pytań, bo angielska składnia — w przeciwieństwie do wielu języków, które wymagają w tej pozycji rzeczownika odczasownikowego czy nominalizacji — od zawsze pozwalała podpiąć klauzulę pytającą bezpośrednio pod czasownik nadrzędny. To właśnie ta odziedziczona, głęboko zakorzeniona elastyczność składniowa umożliwia dziś sluicing: konstrukcja pasożytuje na strukturze, która istniała w języku na długo, zanim ktokolwiek zaczął ją nazywać.
Whether jako relikt pytającego zaimka — i dlaczego wciąż świetnie się sluicujeSzczególnie interesującym przypadkiem jest 'whether', słowo, które dziś kojarzy się głównie z formalnym spójnikiem wprowadzającym pytania rozstrzygnięcia (tak/nie), a które w rzeczywistości jest starożytnym zaimkiem pytającym. Staroangielskie 'hwæðer' znaczyło dosłownie 'które z dwóch' i było w pełni samodzielnym słowem pytającym, używanym tam, gdzie dziś powiedzielibyśmy 'który (z dwóch)' — ślad tego znaczenia przetrwał do dziś w archaicznych zwrotach typu 'whether of the two'. Z biegiem stuleci 'whether' straciło swoją pierwotną, dwuwartościową, wyborczą treść na rzecz bardziej ogólnej funkcji wprowadzania pytań zależnych typu tak/nie, ale zachowało coś ze swojej dawnej samodzielności — dlatego 'whether' świetnie funkcjonuje jako samotny okruch po sluicing: 'The project might get cancelled — I wonder whether.' Co ciekawe, do 'whether' można nawet dołączyć skostniałą resztkę pełnej alternatywy, 'or not', co jeszcze wyraźniej przywołuje jego pierwotną, dwubiegunową naturę: 'whether or not'.
Dlaczego samo 'if' brzmi łamane, kiedy zostaje bez reszty zdania'If' i 'whether' bywają traktowane jak wymienne synonimy przy wprowadzaniu pytań zależnych typu tak/nie — 'I don't know if he called' i 'I don't know whether he called' znaczą praktycznie to samo. Różnica ujawnia się jednak dramatycznie w sluicing: 'I wonder whether' brzmi naturalnie, ale 'I wonder if' — wypowiedziane bez żadnej dalszej treści — brzmi urwane i niepełne. Powód tkwi w statusie gramatycznym obu słów: 'whether' zachowało w sobie coś ze swojej dawnej, samodzielnej, zaimkowej natury (może stać osobno, bo historycznie samo w sobie 'było' pytaniem), podczas gdy 'if' rozwinęło się przede wszystkim jako spójnik warunkowy ('if it rains...') i dopiero wtórnie, przez podobieństwo znaczeniowe, zaczęło pełnić funkcję markera pytania zależnego — nigdy jednak nie zyskało niezależnego statusu, który pozwalałby mu stać samotnie na końcu zdania. Z tego samego powodu 'if' nie pojawia się też w bezokolicznikowych konstrukcjach pytających ('I don't know whether to go', nigdy 'I don't know if to go') ani w inwersji pytającej po przyimku. Ten drobny, pozornie kapryśny szczegół to w rzeczywistości precyzyjny odcisk dwóch odrębnych historii gramatycznych, które zbiegły się w jednym, bardzo podobnym dziś znaczeniu.
Kiedy używamy
- Sluicing wymaga czasownika nadrzędnego, który z natury znaczenia dopuszcza embedowane pytanie (wonder, ask, guess, decide, remember, forget, imagine, know) — nie działa po czasownikach oczekujących twierdzenia (believe, think, say).
- Ta zdolność do embedowania pytań to dziedzictwo staroangielskiej i ogólnogermańskiej składni, obecne w rdzennych czasownikach (wonder, ask) i przejęte przez późniejsze zapożyczenia (remember).
- 'Whether' to dawny samodzielny zaimek pytający ('które z dwóch') i dlatego świetnie sluicuje się samotnie, opcjonalnie z 'or not'.
- 'If', jako spójnik rozwinięty głównie w funkcji warunkowej, nigdy nie zyskał samodzielności gramatycznej potrzebnej do sluicing — po sluicing zawsze używamy 'whether', nie 'if'.
Kluczowe przykłady
interrogative-selecting predicateswonderwhether vs ifOld Englishembedded questions
Przykłady
He's clearly annoyed, but I wonder why.
Wyraźnie jest poirytowany, ale zastanawiam się, dlaczego.
Somebody ate the last slice of cake. Can you guess who?
Ktoś zjadł ostatni kawałek ciasta. Zgadniesz, kto?
She wants to leave the company, but she hasn't decided when.
Chce odejść z firmy, ale jeszcze nie zdecydowała, kiedy.
The project might get cancelled — I wonder whether.
Projekt może zostać anulowany — zastanawiam się, czy.
He'll get promoted eventually, I imagine, but I couldn't tell you when.
W końcu dostanie awans, tak sądzę, ale nie umiałbym powiedzieć, kiedy.
Stranding a pied-piping: sluicing jako skamielina najstarszej gramatycznej wojny domowej angielszczyzny
Stranding versus pied-piping: a sluice as a fossil of England's oldest grammatical civil war
Zasady
Germańskie korzenie: przyimek, który zostaje sam, kiedy jego rzeczownik odchodziZjawisko 'porzucania' przyimka na końcu zdania — tak zwane preposition stranding — bywa przedstawiane jako współczesna niedbałość językowa, ale w rzeczywistości jest jedną z najstarszych, najbardziej rdzennie germańskich cech angielszczyzny. Już w staroangielskim spotykamy zdania, w których przyimek zostaje oddzielony od swojego dopełnienia w konstrukcjach pytających i względnych, np. 'þæt hus þe he in wunode' — dosłownie 'ten dom, który on w mieszkał', gdzie 'in' (w) stoi osobno, z dala od swojego logicznego dopełnienia. To nie przypadek, tylko odziedziczony wzorzec wspólny dla języków germańskich, spokrewniony ze zjawiskiem czasowników rozdzielnie złożonych, które do dziś widać wyraźnie w niemieckim czy niderlandzkim (niem. 'aufstehen' → 'er steht auf', dosł. 'on wstaje na'): przedrostek-przyimek może 'odczepić się' od rdzenia czasownika i wylądować na końcu klauzuli. Angielski poszedł tą samą ścieżką w odniesieniu do przyimków w zdaniach pytających i względnych, i cecha ta przetrwała nieprzerwanie od czasów staroangielskich aż po dzisiejszą mowę potoczną — 'stranding' nie jest błędem, tylko żywym reliktem wspólnej germańskiej przeszłości angielszczyzny.
XVII-wieczna wojna domowa: kiedy łacina próbowała zreformować angielską gramatykęPrawdziwy zwrot akcji nastąpił dopiero w XVII i XVIII wieku, gdy grono wpływowych pisarzy i gramatyków — inspirowanych prestiżem łaciny jako języka nauki i logiki — zaczęło uznawać stranding za niedopuszczalne niechlujstwo. Najsłynniejszym epizodem tej historii jest przypadek Johna Drydena, wybitnego poety i dramaturga, który pod koniec życia własnoręcznie poprawiał swoje wcześniejsze sztuki, systematycznie usuwając z nich zdania kończące się przyimkiem — przekonany, że skoro w łacinie przyimek zawsze towarzyszy rzeczownikowi w odpowiednim przypadku, to i w angielskim 'poprawna', logiczna konstrukcja powinna wyglądać identycznie. W ślad za tym poszli XVIII-wieczni gramatycy normatywni, między innymi Robert Lowth, którego wpływowa gramatyka z 1762 roku, choć sama przyznawała, że stranding jest 'bardziej naturalny w mowie potocznej', promowała pied-piping jako formę stosowniejszą dla stylu poważnego i pisanego. Reguła 'nie kończ zdania przyimkiem' przetrwała w podręcznikach szkolnych aż do XX wieku, mimo że nigdy nie odzwierciedlała faktycznego uzusu największych pisarzy angielskich — sam Szekspir stosował stranding bez najmniejszych skrupułów. Do dziś krąży (najpewniej apokryficzna, ale wymowna) anegdota przypisywana Winstonowi Churchillowi, który miał odpowiedzieć redaktorowi poprawiającemu jego tekst zdaniem celowo przesadnie sztywnym: 'This is the sort of English up with which I will not put' — ironiczną ilustracją tego, jak absurdalnie brzmi angielszczyzna, kiedy bezwzględnie unika się stranding.
Co dokładnie dzieje się w sluicing: dwie ścieżki tego samego przyimkaW kontekście sluicing ten sam historyczny spór ujawnia się w postaci dwóch równoległych, w pełni poprawnych konstrukcji. Przy stranding przyimek 'znika' razem z całą resztą eliptycznej klauzuli, a na powierzchni zostaje wyłącznie goły element pytający: 'She was arguing with someone, but I don't know who' — 'with' zostało wymazane razem z 'she was arguing'. Przy pied-piping przyimek zostaje fizycznie 'przeniesiony' razem z elementem pytającym na front klauzuli, zanim reszta ulegnie elizji, i to właśnie ten ruch wymusza użycie formy 'whom' zamiast 'who' — bo bezpośrednio po przyimku angielszczyzna formalna wymaga przypadka zależnego: 'but I don't know with whom'. Kluczowe jest zrozumienie, że to nie dwie różne reguły sluicing, tylko dwa różne punkty wyjścia: w pierwszym wariancie przyimek nigdy nie opuszcza swojej oryginalnej pozycji na końcu klauzuli (i dlatego ginie razem z nią), w drugim zostaje przesunięty razem z wh-word na sam początek, jeszcze zanim nastąpi usunięcie reszty zdania.
Logika rejestru dzisiaj: skamielina, która wciąż różnicuje mowę i pismoChoć oficjalna kampania przeciwko stranding wygasła już dawno w świadomości większości native speakerów, jej echo wciąż słychać jako żywa różnica rejestru. Stranding pozostaje formą absolutnie domyślną i wręcz przytłaczająco dominującą w mowie potocznej oraz w większości pisma nieformalnego — brzmi naturalnie, płynnie i nie niesie żadnego znamienia niedbałości. Pied-piping natomiast przetrwało jako znacznik stylu formalnego, akademickiego, prawniczego czy dyplomatycznego, gdzie precyzja i pewna doza sztywności są wręcz pożądane; w mowie potocznej pied-piping brzmi nienaturalnie wyszukanie, niemal teatralnie. Wymowną ilustracją tego rozdźwięku jest los samego zaimka 'whom' — poza właśnie tą pozycją, bezpośrednio po przyimku, 'whom' w żywej angielszczyźnie praktycznie wymarło, wypierane wszędzie indziej przez 'who'. Sluicing pozostaje więc jednym z ostatnich bastionów, w których dawna, sięgająca łacińskiego wzorca reguła wciąż ma jakiekolwiek realne zastosowanie — i to właśnie dlatego wybór między 'who' a 'with whom' po sluicing to nie kwestia poprawności, tylko świadomej decyzji stylistycznej.
Kiedy używamy
- Stranding (przyimek ginie razem z resztą klauzuli, zostaje sam wh-word: who) to rdzennie germańska, odziedziczona ze staroangielskiego cecha składniowa — domyślna forma mowy potocznej.
- Pied-piping (przyimek zostaje przeniesiony razem z wh-word: with whom) to konstrukcja wzmocniona przez XVII–XVIII-wieczny normatywizm wzorowany na łacinie — dziś marker rejestru formalnego.
- Wybór formy nie jest kwestią poprawności, tylko rejestru: stranding w mowie i piśmie nieformalnym, pied-piping w piśmie formalnym, akademickim, prawniczym.
- 'Whom' przetrwało w żywym języku niemal wyłącznie w pozycji bezpośrednio po przyimku (with whom, for whom, to whom) — poza sluicing i podobnymi konstrukcjami jest dziś formą wymierającą.
Kluczowe przykłady
preposition strandingpied-pipingDrydenprescriptivismwhom
Przykłady
He's worried about something, but he won't say what. (informal)
Coś go martwi, ale nie chce powiedzieć, co. (nieformalnie)
He's worried about something, but he won't say about what. (formal)
Coś go martwi, ale nie chce powiedzieć, o co. (formalnie)
They're waiting for someone, but nobody knows who. (informal)
Czekają na kogoś, ale nikt nie wie, na kogo. (nieformalnie)
They're waiting for someone, but nobody knows for whom. (formal)
Czekają na kogoś, ale nikt nie wie, na kogo. (formalnie)
I heard she was talking to someone about the project, but I couldn't tell you to whom.
Słyszałem, że rozmawiała z kimś o projekcie, ale nie umiałbym powiedzieć, z kim.
Sprouting, else i sluicing wtrącone: elipsa na swoich najdalszych rubieżach
Sprouting, else, and parenthetical sluices: pushing ellipsis to its outer edges
Zasady
Sprouting — pytanie, które wykiełkowuje z niczegoWszystkie przykłady omówione dotąd miały jedną wspólną cechę: w zdaniu poprzedzającym pojawiał się jawny, nieokreślony korelat — 'someone', 'something', 'somewhere' — który wprost sygnalizował lukę informacyjną wypełnianą później przez sluicing. Istnieje jednak subtelniejszy, a przez to fascynujący wariant, który badaczki i badacze Sandra Chung, William Ladusaw i James McCloskey w swojej wpływowej pracy z 1995 roku nazwali 'sprouting' (dosłownie: 'kiełkowaniem'). Chodzi o sytuacje, w których żaden jawny korelat nie występuje w ogóle, a mimo to sluicing jest w pełni naturalny: 'She's reading, but I don't know what' — 'reading' samo w sobie nie zawiera żadnego widocznego 'something', a jednak zdanie działa bez zarzutu, bo czasownik 'read' semantycznie zakłada istnienie czytanego przedmiotu, nawet jeśli nie został on wypowiedziany. Pytający element w takim wypadku dosłownie 'wykiełkowuje' z ukrytego, niewyartykułowanego argumentu czasownika, a nie z jawnie obecnego rzeczownika — to dowód na to, jak głęboko sluicing sięga do struktury znaczeniowej zdania, a nie tylko do jego powierzchownej formy.
'Else' jako narzędzie odróżniania: staroangielskie dziedzictwo w nowej roliSłowo 'else' wywodzi się ze staroangielskiego 'elles', znaczącego 'inaczej', 'w innym razie' — do dziś ten sam pierwotny sens słychać w zwrotach typu 'or else' (bo inaczej). W konstrukcjach sluicing 'else' pełni bardzo precyzyjną funkcję: sygnalizuje, że pytanie dotyczy elementu innego niż ten, który został już wcześniej wymieniony lub jest oczywisty z kontekstu. 'Who else was invited?' pyta nie o to, kto w ogóle był zaproszony (to już wiadomo), ale o dodatkowe, jeszcze nieujawnione osoby poza już znanymi. Po sluicing ta sama logika utrzymuje się w pełnej krasie: 'Someone else must have seen it too, but I don't know who else' — 'else' dołącza się bezpośrednio do wh-word i musi pozostać razem z nim, bo to właśnie kombinacja 'who else', 'what else', 'where else', 'how else' niesie znaczenie 'ktoś/coś dodatkowy, poza już znanym', którego samo 'who' czy 'what' by nie przekazało.
Wzmacniacze retoryczne: 'exactly', 'precisely', 'on earth' jako emocjonalny nacisk na lukęDo gołego wh-word w sluicing można dołączyć niewielką grupę przysłówków i wyrażeń wzmacniających, które nie zmieniają podstawowego znaczenia pytania, ale nadają mu emocjonalny ciężar — zniecierpliwienie, zdziwienie, naleganie na precyzję. 'Exactly' i 'precisely' podkreślają, że mówiącemu zależy na maksymalnie dokładnej, niepozostawiającej wątpliwości odpowiedzi: 'I know she's upset, but why exactly, I have no idea' — sama świadomość, że coś jest nie tak, nie wystarcza, potrzebna jest precyzyjna przyczyna. Z kolei potoczne wzmocnienia w rodzaju 'on earth' ('do diabła', 'na Boga') wnoszą silny ładunek emocjonalny, zaskoczenia albo frustracji, typowy dla żywej, spontanicznej mowy: 'he gave a strange excuse, but I have no idea what on earth he was thinking'. Wszystkie te wzmacniacze przyklejają się bezpośrednio do wh-word, podkreślając, że mimo swojej pozornej lakoniczności, sluicing wciąż jest pełnoprawną, elastyczną konstrukcją zdaniową, zdolną nieść odcienie emocji, a nie tylko suchą informację.
Sluicing wtrącone: kiedy pytający okruch wskakuje w środek, a nie na koniecNajbardziej brzegowym, a przy tym eleganckim wariantem tego zjawiska jest tak zwane sluicing wtrącone (parenthetical sluicing), w którym wh-word nie pojawia się po zdaniu głównym, lecz zostaje wsunięty jako dygresja w sam środek zdania nadrzędnego, zwykle oddzielony myślnikami albo przecinkami: 'Someone — I forget who — left this note on my desk'. Strukturalnie mamy tu do czynienia z tą samą elipsą co zawsze (pominięta treść 'who left this note' redukuje się do samego 'who'), ale matrix clause 'I forget' zostaje przesunięty do pozycji parentetycznej, wtrąconej w środek innego zdania, zamiast poprzedzać je w typowej kolejności. Ten wariant jest szczególnie charakterystyczny dla żywej, spontanicznej narracji — mówiący zaczyna zdanie, po drodze uświadamia sobie lukę w swojej wiedzy, wtrąca ją w formie krótkiej, eliptycznej dygresji, po czym wraca do głównego wątku, nie przerywając płynności opowieści. To dowód na to, jak głęboko sluicing wrósł w naturalną architekturę angielskiej narracji mówionej, wykraczając daleko poza sztywny schemat 'zdanie główne + spójnik + wh-word'.
Kiedy używamy
- Sprouting (termin Chung, Ladusaw i McCloskey, 1995) to sluicing bez jawnego korelatu w zdaniu poprzedzającym — pytający element wynika z ukrytego argumentu czasownika, nie z widocznego rzeczownika.
- 'Else' (ze staroang. 'elles') sygnalizuje w sluicing pytanie o element inny niż już znany — zawsze przykleja się bezpośrednio do wh-word: who else, what else.
- Wzmacniacze retoryczne (exactly, precisely, on earth) dołączają się do wh-word, nadając luce informacyjnej emocjonalny ciężar bez zmiany struktury sluicing.
- Sluicing wtrącone wsuwa eliptyczny wh-word jako dygresję w środek zdania nadrzędnego (oddzieloną myślnikami/przecinkami), typowo w spontanicznej narracji mówionej.
Kluczowe przykłady
sproutingChung Ladusaw McCloskeyelseparenthetical sluicing
Przykłady
She's reading, but I don't know what.
Ona czyta, ale nie wiem, co.
Someone else must have seen it too, but I don't know who else.
Ktoś jeszcze musiał to widzieć, ale nie wiem, kto jeszcze.
I know she's upset, but why exactly, I have no idea.
Wiem, że jest zdenerwowana, ale dlaczego dokładnie — nie mam pojęcia.
He gave a strange excuse, but I have no idea what on earth he was thinking.
Podał dziwną wymówkę, ale nie mam pojęcia, co on sobie do diabła myślał.
Someone — I forget who — left this note on my desk.
Ktoś — zapomniałem kto — zostawił tę kartkę na moim biurku.
Paradoks naprawy wysp składniowych i jego zbuntowany kuzyn: swiping
The island-repair paradox and its rebellious cousin, swiping
Zasady
Wyspy Rossa: obszary zdania, z których nie da się nic wydobyćZanim zrozumiemy zagadkę, jaką stawia sluicing, trzeba wrócić jeszcze raz do Johna Rossa i jego przełomowej rozprawy doktorskiej z 1967 roku, 'Constraints on Variables in Syntax'. To właśnie tam Ross opisał zjawisko, które nazwał 'wyspami składniowymi' (syntactic islands) — pewne obszary zdania, z których nie można wydobyć elementu pytającego, tworząc pytanie, bez popadnięcia w rażącą niegramatyczność, dokładnie tak, jak nie da się swobodnie wypłynąć z prawdziwej wyspy na ląd. Klasycznym przykładem jest tak zwana 'wyspa złożonej frazy rzeczownikowej' (complex NP island): zdanie 'They hired someone who speaks a rare language' zawiera zdanie względne ('who speaks a rare language') zagnieżdżone wewnątrz frazy rzeczownikowej ('someone who speaks a rare language'), a próba wydobycia z niego pytającego elementu kończy się katastrofą: '*What language did they hire someone who speaks?' brzmi dla native speakera po prostu łamane, nie do zaakceptowania w żadnym rejestrze. Tego rodzaju ograniczenia okazały się zadziwiająco uniwersalne w językach świata i na dekady stały się jednym z centralnych problemów teorii składni.
Paradoks: sluicing potrafi 'uleczyć' zdanie, które w pełnej formie jest złamaneTu właśnie zaczyna się prawdziwa zagadka, którą jako pierwszy zauważył sam Ross. Weźmy dokładnie to samo zdanie o kimś mówiącym rzadkim językiem, ale tym razem w wersji eliptycznej: 'They hired someone who speaks a rare language, but I can't remember what language.' To zdanie brzmi całkowicie naturalnie, bez cienia niegramatyczności — a jednak jego teoretyczna 'pełna' forma, 'but I can't remember what language they hired someone who speaks', jest dokładnie tak samo złamana, jak przykład z poprzedniej reguły. Innymi słowy: usunięcie treści poprzez sluicing zdaje się 'naprawiać' naruszenie wyspy składniowej, które w nieskróconej wersji zdania byłoby fatalne. To zjawisko, nazywane w literaturze 'naprawą wyspy' (island repair albo island amnesty), przez dekady stanowiło jeden z najbardziej intrygujących problemów w całej teorii elipsy: dlaczego wymazanie materiału miałoby uzdrawiać strukturę, która — gdyby ją wypowiedzieć w całości — byłaby nie do przyjęcia?
Odpowiedź Merchanta: to, czego nie wypowiadamy, nie musi respektować reguł wymowyNajbardziej wpływowe rozwiązanie tej zagadki zaproponował w 2001 roku amerykański syntaktyk Jason Merchant w książce, która stała się kamieniem milowym całej dziedziny — 'The Syntax of Silence'. Jego propozycja, w dużym uproszczeniu, głosi, że sluicing nie wymaga dosłownego 'wyciągnięcia' elementu pytającego z wnętrza wyspy na poziomie, na którym zdanie jest faktycznie wymawiane — kluczowa jest za to ścisła identyczność semantyczna (Merchant nazwał ten warunek e-GIVENness) między treścią zdania poprzedzającego a tym, co zostało wymazane. Naruszająca regułę struktura teoretycznie 'istnieje' na pewnym abstrakcyjnym poziomie reprezentacji zdania, ale ponieważ nigdy nie zostaje faktycznie zlinearyzowana i wypowiedziana na głos, jej powierzchniowe naruszenie pozostaje niewidoczne — nie ma go komu 'usłyszeć' jako błędu. Ta elegancka idea, łącząca składnię z fonologią i semantyką, należy dziś do najbardziej wpływowych koncepcji w całej teorii elipsy i tłumaczy, dlaczego to, czego nie mówimy na głos, może 'obejść' ograniczenia rządzące tym, co mówimy.
Swiping i multiple sluicing: dwa dalekie krańce tej samej mapyNa samym skraju zjawiska leży konstrukcja, którą ten sam Jason Merchant w 2002 roku ochrzcił żartobliwym akronimem 'swiping' — 'Sluiced Wh-word Inversion with Prepositions in Northern Germanic'. Chodzi o potoczny wariant sluicing z przyimkiem, w którym kolejność słów zostaje odwrócona względem tego, czego oczekiwalibyśmy zarówno przy stranding, jak i przy pied-piping: zamiast formalnego 'to whom' mówiący mówi 'who to' — wh-word na pierwszym miejscu, przyimek tuż za nim, i to wciąż w formie 'who', nie 'whom', mimo bezpośredniego sąsiedztwa z przyimkiem, co łamie regułę obowiązującą w klasycznym pied-piping. Ten sam wzorzec odwróconej kolejności pojawia się skądinąd rozproszony w kilku innych językach germańskich, co sugeruje, że nie jest to przypadkowa anomalia jednego dialektu angielskiego, tylko powracający, systemowy wzorzec w obrębie całej rodziny. Na zupełnie innym biegunie leży zjawisko 'multiple sluicing' — sluicing z więcej niż jednym pozostawionym elementem pytającym naraz. O ile w językach słowiańskich, w tym w polskim ('Ktoś dał coś komuś, ale nie pamiętam, kto co komu'), tego typu wielokrotne pytania po elipsie są w pełni naturalne, o tyle w angielszczyźnie odpowiednik ('*I don't know who what') brzmi dla większości rodzimych użytkowników wyraźnie nienaturalnie, niemal łamane — kolejny dowód na to, że mimo powierzchownego podobieństwa, angielski sluicing rządzi się subtelnie innymi regułami niż jego odpowiedniki w innych rodzinach językowych.
Kiedy używamy
- Wyspy składniowe (Ross, 1967) to obszary zdania (m.in. złożona fraza rzeczownikowa z zagnieżdżonym zdaniem względnym), z których zwykłe pytanie nie może wydobyć elementu pytającego bez rażącej niegramatyczności.
- Sluicing potrafi 'naprawić' naruszenie wyspy — eliptyczna wersja zdania jest gramatyczna, mimo że jej teoretyczna pełna forma byłaby złamana (island repair).
- Merchant (2001, 'The Syntax of Silence') tłumaczy to warunkiem semantycznej identyczności (e-GIVENness): to, co nigdy nie zostaje wypowiedziane, nie podlega ocenie gramatyczności powierzchniowej.
- Swiping (Merchant, 2002) to potoczne 'who to' zamiast formalnego 'to whom' — odwrócona kolejność wh-word i przyimka; multiple sluicing (dwa wh-words naraz) jest naturalne w polskim, ale mocno naznaczone w angielskim.
Kluczowe przykłady
syntactic islandsisland repairJason Merchante-GIVENnessswipingmultiple sluicing
Przykłady
They hired someone who speaks a rare language, but I can't remember what language.
Zatrudnili kogoś, kto mówi w rzadkim języku, ale nie pamiętam, w jakim.
There's a rumour that she's seeing someone, but nobody will tell me who.
Krążą plotki, że się z kimś spotyka, ale nikt mi nie powie, z kim.
Sandy was talking to someone at the party, but I don't know who to.
Sandy z kimś rozmawiała na przyjęciu, ale nie wiem, z kim (w mowie potocznej: who to).
They're arguing about something, but I have no idea what about.
Kłócą się o coś, ale nie mam pojęcia, o co.