✏️ Zmiany pisowni przy końcówkach
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
Podwajanie spółgłoski na końcu wyrazu: running, stopped, preferred
Doubling the final consonant: running, stopped, preferred
Zasady
Mechanika: kiedy litera się mnożyZanim padnie jakiekolwiek wyjaśnienie, warto zobaczyć samą regułę w akcji, bo ona rządzi absolutnie każdym regularnym czasownikiem i przymiotnikiem stopniowalnym w angielskim: gdy jednosylabowy wyraz kończy się układem spółgłoska-samogłoska-spółgłoska (run, stop, big, sad, wet) i dokładamy do niego końcówkę zaczynającą się od samogłoski (-ing, -ed, -er, -est), ostatnia spółgłoska się podwaja: run staje się running, stop staje się stopped, big staje się bigger, sad staje się saddest. Gdyby tej podwójnej litery nie było, dostalibyśmy formy 'runing', 'stoping', 'biger' — i to właśnie one, nie 'running' i 'stopped', byłyby błędem ortograficznym w oczach każdego wydawcy, nauczyciela i sprawdzarki pisowni na świecie.
Dlaczego to w ogóle robimy: krótka i długa samogłoska w pisowni bez znaków diakrytycznychSedno sprawy leży głębiej niż w samej regule — leży w tym, że angielski, w przeciwieństwie do polskiego czy fińskiego, nie ma żadnego znaku diakrytycznego do zaznaczania długości samogłoski. Polska ortografia rozróżnia 'u' i 'ó' czy nosowe 'ą', ale nie musi znaczyć, jak długo trzymać głoskę — w angielskim ta długość jest fonemiczna, czyli zmienia sens słowa, a mimo to alfabet łaciński przejęty przez Anglosasów w VII wieku miał tylko pięć znaków samogłoskowych na dwadzieścia kilka możliwych dźwięków samogłoskowych współczesnej angielszczyzny. Skrybowie średnioangielscy, przepisujący teksty ręcznie na przestrzeni wieków, wypracowali więc pośredni, kontekstowy sposób zaznaczania długości: samogłoska w sylabie 'zamkniętej' pojedynczą spółgłoską, po której nic już nie następuje, brzmi krótko (hop, rat, bit), a ta sama samogłoska w sylabie 'otwartej' — czyli takiej, po której następuje kolejna samogłoska rozdzielona tylko jedną spółgłoską — brzmi długo (hoping, rating, biting). Podwojenie spółgłoski przy doklejaniu końcówki samogłoskowej to nic innego, jak sztuczne 'domknięcie' sylaby, żeby ocalić krótkie brzmienie, które inaczej — przy tylko jednej spółgłosce między dwiema samogłoskami — zostałoby automatycznie odczytane jako długie. 'Hoping' (od hope, z niemym e) i 'hopping' (od hop) różni w piśmie wyłącznie ta jedna, dodatkowa litera — a to jedyna wskazówka, jaką dostaje czytelnik, że w pierwszym wyrazie chodzi o nadzieję wymawianą z długim 'o', a w drugim o podskakiwanie z krótkim.
Dlaczego akcent decyduje w słowach wielosylabowychTa sama logika działa też w słowach dłuższych niż jedna sylaba, ale z istotnym zastrzeżeniem: podwojenie następuje tylko wtedy, gdy akcent pada na ostatnią sylabę wyrazu podstawowego. 'Preferred' (od prefer, akcent na drugiej, ostatniej sylabie: pre-FER) podwaja spółgłoskę, podobnie 'occurred' (oc-CUR), 'begiNNing' (be-GIN), 'admiTTed' (ad-MIT), 'reGRETting' (re-GRET). Ale 'entered' (od enter, akcent na pierwszej sylabie: EN-ter) nie podwaja, podobnie 'happened' (HAPP-en), 'visited' (VI-sit), 'targeted' (TAR-get), 'focused' (FO-cus). Powód jest ten sam co wyżej, tylko przeniesiony na poziom całego wyrazu: to właśnie sylaba AKCENTOWANA jest tą, w której długość samogłoski ma fonetyczne znaczenie i którą warto chronić przed 'otwarciem'; sylaba nieakcentowana na końcu wyrazu jest fonetycznie zredukowana i tak, więc angielski nie zawraca sobie głowy jej ochroną. To dlatego para 'refer/referred' zachowuje się inaczej niż pozornie bardzo podobna para 'offer/offered' — 're-FER' ma akcent na końcu, 'OFF-er' akcent na początku, i tylko to jedno przesunięcie akcentu decyduje o tej różnicy w pisowni.
Wyjątki, które wcale nie są wyjątkami: w, x, ySpółgłoski w, x i y nigdy się nie podwajają, nawet gdy spełniają geometryczny warunek CVC — 'snow' daje 'snowing', nie 'snowwing'; 'fix' daje 'fixed', nie 'fixxed'; 'play' daje 'played', nie 'playyed'. To pozornie wyjątki od reguły, ale w rzeczywistości wynikają z tej samej logiki, tylko zastosowanej konsekwentnie: 'w' i 'y' na końcu sylaby w angielskim od czasów staroangielskich pełnią funkcję półsamogłosek — są drugą połową dyftongu, a nie 'twardą' spółgłoską zamykającą sylabę (snow to w istocie /snoʊ/, dyftong, nie samogłoska + spółgłoska w sensie fonetycznym), więc nie ma tu żadnej krótkiej samogłoski do ochrony przed 'otwarciem'. 'X' z kolei zapisuje od razu dwie spółgłoski naraz (/ks/), więc sylaba, którą zamyka, i tak jest fonetycznie 'zamknięta' podwójnie — podwajanie litery x na piśmie byłoby czystą nadmiarowością, informacyjnym szumem bez żadnej nowej treści fonetycznej do przekazania.
Kiedy używamy
- Regularne czasowniki jednosylabowe w formach -ing i -ed: stop → stopping/stopped, plan → planning/planned, drop → dropping/dropped, but nie boat → boating (bo boat ma dwie samogłoski w rdzeniu, więc sylaba już jest 'otwarta' inaczej — o czym więcej w ostatnim punkcie tego tematu).
- Czasowniki wielosylabowe z akcentem na ostatniej sylabie: prefer → preferring/preferred, occur → occurring/occurred, permit → permitting/permitted, admit → admitting/admitted, regret → regretting/regretted.
- Przymiotniki jednosylabowe w stopniu wyższym i najwyższym: big → bigger/biggest, sad → sadder/saddest, thin → thinner/thinnest, hot → hotter/hottest, wet → wetter/wettest.
- Brak podwojenia przy akcencie na sylabie nieostatniej: enter → entered, happen → happened, visit → visited, target → targeted, benefit → benefited (choć w brytyjskiej odmianie zdarza się i 'benefitted' — patrz temat o różnicach brytyjsko-amerykańskich w tej samej rodzinie zjawisk).
Kluczowe przykłady
runningstoppedpreferred vs enteredCVC ruleclosed syllable
Przykłady
She stopped the car the moment the light turned red.
Zatrzymała samochód w momencie, gdy zapaliło się czerwone światło.
He strongly preferred tea to coffee, though he rarely admitted it.
Zdecydowanie preferował herbatę od kawy, choć rzadko się do tego przyznawał.
It was the biggest, wettest, most miserable summer anyone could remember.
To było największe, najbardziej mokre i najbardziej żałosne lato, jakie ktokolwiek pamiętał.
The committee finally admitted that the project had happened without proper planning.
Komisja w końcu przyznała, że projekt powstał bez odpowiedniego planowania.
Zanik niemego e: making, hoping, ale hopeful
Dropping the silent e: making, hoping, but hopeful
Zasady
Mechanika: e znika przed samogłoską, zostaje przed spółgłoskąKiedy wyraz kończy się niemym 'e' (make, hope, use, care, love), a końcówka, którą doklejamy, zaczyna się od samogłoski, to nieme 'e' po prostu znika: make + ing daje making, hope + ed daje hoped, use + able daje usable, care + ing daje caring. Kiedy jednak końcówka zaczyna się od spółgłoski, 'e' zostaje na swoim miejscu bez zmian: hope + ful daje hopeful, care + ful daje careful, love + ly daje lovely, achieve + ment daje achievement. Innymi słowy: 'e' ustępuje miejsca tylko wtedy, gdy inna samogłoska i tak zaraz nadejdzie — a zostaje, gdy musiałoby sąsiadować bezpośrednio ze spółgłoską, bo wtedy jego funkcja wciąż jest potrzebna.
Skąd się wzięło nieme e: głoska, która naprawdę kiedyś brzmiałaTo, co dziś nazywamy 'niemym e', wcale nie było nieme przez większość historii angielszczyzny — to relikt prawdziwej, wymawianej samogłoski. W średnioangielszczyźnie Chaucera (XIV wiek) słowo 'make' było dwusylabowe i brzmiało mniej więcej /ˈmaːkə/ — końcowe 'e' wymawiano jako pełną, choć zredukowaną samogłoskę-szwa, podobnie jak dziś wymawia się końcowe 'e' w niemieckim czy francuskim. Między XIV a XV wiekiem, w procesie zwanym utratą końcowego szwa (final schwa loss albo apocope), Anglicy przestali wymawiać tę końcową samogłoskę niemal we wszystkich pozycjach — ale w tym samym mniej więcej okresie, wraz z wynalezieniem druku i przybyciem prasy Caxtona do Anglii w 1476 roku, pisownia zaczęła się zamrażać w formie, jaką miała w danym momencie, podczas gdy wymowa wciąż płynęła dalej. Litera 'e' przetrwała więc na papierze jako duch dawnej sylaby, martwy fonetycznie, ale żywy ortograficznie — i to właśnie w tym samym stuleciu angielski, niejako z konieczności, znalazł dla tego ducha nową pracę: skoro 'e' i tak już tam było, zaczęto je wykorzystywać jako wizualny sygnał, że poprzedzająca je samogłoska rdzenia jest długa (mat kontra mate, kit kontra kite, hop kontra hope) — dokładnie ta sama logika 'otwartej i zamkniętej sylaby', co przy podwajaniu spółgłosek opisanym w poprzednim punkcie tego tematu, tylko odwrócone w drugą stronę: tam DODAJEMY literę, by sylabę zamknąć, tu ZOSTAWIAMY literę, by sylabę sztucznie otworzyć.
Dlaczego e znika właśnie przed samogłoskąSkoro funkcja niemego 'e' to wyłącznie sygnalizowanie długiej samogłoski w sylabie zamkniętej, to gdy dokładamy końcówkę zaczynającą się od samogłoski (-ing, -ed, -able, -ous), sylaba i tak przestaje być 'zamknięta' — samogłoska końcówki sama otwiera ją na nowo, więc informacyjna rola 'e' staje się zbędna, a sama litera — czystym, niewymawianym balastem graficznym. Usuwając ją, angielski po prostu sprząta po sobie: 'making' już samo w sobie ma otwartą sylabę dzięki 'i' z '-ing', więc dopisane 'e' byłoby tylko wizualnym szumem, tak jak podwojona litera 'x' byłaby szumem w poprzednim temacie. Kiedy zaś końcówka zaczyna się od spółgłoski (-ful, -ly, -ment, -less), sylaba rdzenia bez 'e' zostałaby zamknięta przez tę spółgłoskę końcówki — a to zmieniłoby wymowę samogłoski rdzenia z długiej na krótką (np. 'hope' bez 'e' plus 'ful' czytałoby się jak zamknięte 'hop'), więc 'e' musi zostać, by tej zmiany uniknąć.
Kiedy e zostaje mimo wszystko: miękkie c, g i pary rozróżniająceReguła ma dwa systematyczne odstępstwa, i oba mają swoją logikę. Po pierwsze, jeśli 'e' chroni miękką wymowę poprzedzającej głoski 'c' (/s/ zamiast /k/) albo 'g' (/dʒ/ zamiast /g/), zostaje nawet przed końcówką samogłoskową: notice + able daje noticeable (nie 'noticable', bo bez 'e' litera 'c' przed 'a' czytałaby się twardo, jak w 'cat'), podobnie courage + ous daje courageous, change + able daje changeable, manage + able daje manageable. Po drugie, garść czasowników zatrzymuje 'e' przed -ing wyłącznie po to, by uniknąć zderzenia z zupełnie innym, homofonicznym słowem: dye ('barwić') w formie -ing zostaje dyeing, właśnie po to, by nie zlało się graficznie z die ('umierać'), które regularnie, przez zmianę y na i, i tak daje dying. Podobnie singe ('przypalić') daje singeing, by odróżnić się od zwykłego sing → singing. To nie jest złamanie reguły — to reguła podporządkowana ważniejszemu, nadrzędnemu celowi ortografii: unikaniu dwuznaczności w piśmie, nawet kosztem jednej dodatkowej, technicznie 'zbędnej' litery.
Kiedy używamy
- Czasowniki na niemę -e w formie -ing i -ed/-en: make → making/made, hope → hoping/hoped, write → writing/written, use → using/used, believe → believing/believed.
- Przymiotniki i rzeczowniki odczasownikowe na -able/-ible/-ous/-ive: use → usable, admire → admirable, fame → famous, create → creative.
- Zachowanie e przed końcówką spółgłoskową: hope → hopeful, care → careless, achieve → achievement, definite → definitely, safe → safety.
- Zachowanie e po miękkim c/g nawet przed samogłoską: notice → noticeable, courage → courageous, change → changeable, outrage → outrageous.
- Pary rozróżniające homofony: dye → dyeing (barwić) w kontraście do die → dying (umierać); singe → singeing w kontraście do sing → singing.
Kluczowe przykłady
makinghopefulnoticeabledyeing vs dyingsilent e history
Przykłady
She spent the whole afternoon writing and rewriting the same paragraph.
Spędziła całe popołudnie pisząc i przepisując ten sam akapit od nowa.
The scarf, dyeing slowly in a pot of indigo, filled the kitchen with a strange smell.
Szalik, barwiący się powoli w garnku z indygo, wypełnił kuchnię dziwnym zapachem.
His argument was noticeable mainly for how carelessly it avoided the real question.
Jego argument rzucał się w oczy głównie tym, jak niedbale omijał prawdziwe pytanie.
A change so outrageous could hardly be described as manageable.
Zmiana tak skandaliczna trudno byłoby nazwać możliwą do opanowania.
Y zmienia się w I: tried, happier, ale trying, played
Y turns into I: tried, happier, but trying, played
Zasady
Mechanika: spółgłoska przed y zmienia wszystkoGdy wyraz kończy się literą 'y' poprzedzoną spółgłoską (try, happy, city, easy), to 'y' zmienia się w 'i' przed niemal każdą końcówką: try daje tries, tried, trier; happy daje happier, happiest, happily; city daje cities; easy daje easier, easiest. Wyjątek jest dokładnie jeden, ale za to absolutny: przed końcówką -ing 'y' zawsze zostaje bez zmian — try daje trying, nie 'triing' ani 'tring'. Kiedy zaś 'y' poprzedzone jest samogłoską (play, enjoy, buy, stay), nic się nie zmienia niezależnie od końcówki: play daje played, plays, playing; enjoy daje enjoyed, enjoying; boy w liczbie mnogiej daje boys, nie 'boies'.
Dlaczego akurat -ing jest niewzruszonym wyjątkiemPowód wyjątku dla -ing jest czysto wizualny i dotyczy szerszego, niepisanego prawa angielskiej ortografii: rodzime wyrazy angielskie praktycznie nigdy nie zapisują dwóch liter 'i' obok siebie. Gdyby reguła zmiany y→i działała bez wyjątku, 'try' + 'ing' dałoby 'triing' — sekwencję, która wygląda obco i myląco dla czytelnika przyzwyczajonego do tego, że w angielskim taki układ się po prostu nie zdarza (jedne z nielicznych wyjątków, jak 'skiing' czy 'taxiing', to świeże zapożyczenia lub słowa, które nie przeszły przez ten sam proces historycznego 'wygładzania' pisowni, i nawet one bywają odczuwane jako wizualnie niewygodne). Zamiast więc łamać tę głębszą konwencję, angielski po prostu zawiesza regułę zmiany y→i dokładnie w tym jednym przypadku, zachowując oryginalne 'y' i dokładając samo '-ing' bezpośrednio do niego: try + ing = trying.
Skąd się wzięła litera y jako angielskie i: grecka gościnność i spór o minimalne kreskiSama litera 'y' ma w angielskim dwie odrębne historie, które się z czasem zlały. Pierwsza to litera 'ypsilon', zapożyczona z greki przez łacinę specjalnie po to, by transkrybować grecki dźwięk w słowach uczonych (stąd 'y' w wyrazach o rodowodzie greckim, jak 'gym', 'physics', 'system' — ich 'y' to bezpośredni ślad greckiego υ). Druga, znacznie ważniejsza dla obecnej reguły, to zwyczaj skrybów średnioangielskich (XII–XIV wiek), którzy pod wpływem normandzko-francuskiej tradycji pisarskiej zaczęli używać 'y' jako czysto graficznego, dźwiękowo identycznego zamiennika litery 'i' — zwłaszcza na końcu wyrazu i w sąsiedztwie innych liter zbudowanych z pionowych kresek: m, n, u, w. Średniowieczne pismo odręczne (gotyckie minuskuły) zapisywało 'i', 'm', 'n' i 'u' jako niemal identyczne, pojedyncze pionowe kreseczki zwane minimami, i ciąg kilku takich liter obok siebie (jak w słowie 'minim' czy 'union') stawał się dla czytelnika nieczytelną gęstwiną kresek. 'Y', mające wyraźny, opadający w dół ogonek, łamało tę wizualną monotonię i było łatwiejsze do odróżnienia — dlatego skrybowie chętnie sięgali po nie zwłaszcza na końcu wyrazu, gdzie i tak nie było już kolejnej litery, która mogłaby rozwiać dwuznaczność. Stąd właśnie bierze się to, że angielskie 'happy', 'city', 'story' kończą się na 'y', a nie na 'i' — to nie jest żadna różnica dźwiękowa, tylko fosylizowany nawyk skryby sprzed ośmiuset lat, dbającego wyłącznie o czytelność atramentu na pergaminie.
Dlaczego reguła 'wraca' do i po dodaniu końcówkiSkoro cała racja bytu litery 'y' zamiast 'i' to wygoda na KOŃCU wyrazu, to logiczne jest, że gdy dokładamy końcówkę i owo 'y' przestaje być literą kończącą wyraz, a staje się literą środkową, historyczny powód jego istnienia znika — i pisownia wraca do 'domyślnego' 'i'. To dokładnie ten sam typ mechanizmu, co znikanie niemego 'e': litera, której zadaniem było oznaczać coś w konkretnej POZYCJI w wyrazie, przestaje być potrzebna, gdy dopisanie końcówki tę pozycję zmienia. Dlatego 'happy' (y na końcu, zgodnie z konwencją) staje się 'happiness' (y już nie jest na końcu, więc wraca i), a to samo dzieje się w 'beauty' → 'beautiful', 'apply' → 'application', 'multiply' → 'multiplication'.
Kiedy używamy
- Czasowniki na spółgłoska+y w trzeciej osobie liczby pojedynczej i czasie przeszłym: try → tries/tried, study → studies/studied, carry → carries/carried, ale zawsze trying, studying, carrying.
- Przymiotniki na spółgłoska+y w stopniu wyższym i najwyższym oraz przysłówki na -ly: happy → happier/happiest/happily, easy → easier/easiest/easily, dry → drier/driest.
- Rzeczowniki w liczbie mnogiej: city → cities, country → countries, baby → babies, ale boy → boys, day → days (samogłoska przed y).
- Rzeczowniki odczasownikowe i przymiotniki na -ness, -ful, -ment po spółgłoska+y: happy → happiness, beauty → beautiful.
- Brak zmiany po samogłosce: play → played/player/playing, enjoy → enjoyed/enjoyable, stay → stayed, buy → buys (nie 'buies').
Kluczowe przykłady
tried vs tryinghappiercitiesy as scribal idouble i ban
Przykłady
She tried three different recipes before finally finding the one she'd been dreaming of.
Wypróbowała trzy różne przepisy, zanim w końcu znalazła ten, o którym marzyła.
The cities she visited grew steadily happier the further she travelled from the capital.
Miasta, które odwiedzała, wydawały się coraz szczęśliwsze, im dalej od stolicy podróżowała.
He kept playing the same four chords, enjoying the silence between them.
Wciąż grał te same cztery akordy, ciesząc się ciszą między nimi.
Beautifully as she argued the case, the committee remained entirely unmoved.
Choć argumentowała swoją sprawę w piękny sposób, komisja pozostała zupełnie niewzruszona.
Travel czy travelling? Atlantycki rozłam wokół podwajania -l
Travel or travelling? The Atlantic split over doubling -l
Zasady
Dwa wybrzeża, dwie pisownieWeźmy czasownik 'travel'. W Wielkiej Brytanii, Australii i większości krajów Wspólnoty Narodów napiszemy travelled, travelling, traveller — z podwojonym 'l', mimo że akcent w tym dwusylabowym słowie pada na PIERWSZĄ sylabę (TRA-vel), a więc — zgodnie z regułą omówioną w pierwszym punkcie tego tematu — podwojenie w ogóle nie powinno tam zajść. W Stanach Zjednoczonych to samo słowo w tych samych formach zapiszemy traveled, traveling, traveler — z pojedynczym 'l', zgodnie z tą regułą, tak jak enter daje entered. To samo rozdwojenie dotyczy dziesiątek innych czasowników na -l: cancel/cancelled/cancelling (BrE) kontra canceled/canceling (AmE), model/modelled (BrE) kontra modeled (AmE), signal/signalled (BrE) kontra signaled (AmE), quarrel/quarrelled (BrE) kontra quarreled (AmE).
Skąd się wzięła ta rozbieżność: Noah Webster i projekt racjonalizacji pisowniRozłam nie jest przypadkowym dryfem dwóch odległych geograficznie wspólnot językowych — ma dokładną datę i dokładnego autora. W 1828 roku amerykański leksykograf Noah Webster opublikował 'An American Dictionary of the English Language', w którym świadomie i programowo uprościł szereg brytyjskich konwencji pisowni, częściowo z pobudek praktycznych (łatwiejsza nauka czytania dla dzieci w młodej republice), a częściowo politycznych (Webster jawnie chciał, by młode Stany Zjednoczone miały językowo odrębną tożsamość od byłej metropolii, tak jak miały już odrębny ustrój). Wśród jego reform były dziś dobrze znane zmiany typu colour→color, centre→center, czy właśnie systematyczne zastosowanie reguły 'podwajaj tylko przy akcencie na ostatniej sylabie' RÓWNIEŻ do słów na -l, bez robienia dla nich wyjątku. Innymi słowy: Webster nie wymyślił nowej, dziwacznej zasady — on po prostu domknął stosowanie JUŻ ISTNIEJĄCEJ reguły (tej z pierwszego punktu tego tematu) tam, gdzie tradycyjna brytyjska pisownia od wieków robiła od niej nieuzasadnioną fonetycznie wyjątek.
Dlaczego Brytania w ogóle miała ten wyjątekBrytyjska praktyka podwajania -l niezależnie od akcentu (travelled, mimo akcentu na pierwszej sylabie) nie jest kaprysem — sięga osiemnastowiecznych drukarzy i gramatyków, którzy przez analogię do słów, gdzie akcent rzeczywiście pada na ostatnią sylabę (jak 'compel/compelled', 'excel/excelled', gdzie podwojenie jest w pełni regularne), rozciągnęli ten sam wzorzec graficzny na wszystkie czasowniki kończące się na -l, traktując literę 'l' jako szczególny przypadek, niejako 'zasługujący' na podwojenie z samej swojej natury, niezależnie od akcentu. To wytłumaczenie nie jest fonetyczne, lecz analogiczne — i to właśnie dlatego Webster, kierujący się zasadą spójności systemu, uznał je za niekonsekwencję wartą naprawienia po drugiej stronie oceanu.
Kiedy obie odmiany się zgadzają i gdzie system się psujeWarto pamiętać, że rozdźwięk dotyczy wyłącznie czasowników z akcentem NIE na ostatniej sylabie — tam, gdzie akcent faktycznie pada na końcu, obie odmiany podwajają zgodnie: 'control' (con-TROL) daje controlled i controlling po obu stronach Atlantyku, tak samo 'expel', 'compel', 'rebel'. Historia komplikuje się jednak w garści słów, gdzie sama amerykańska praktyka nie do końca trzyma się reguły Webstera: 'kidnap' ma akcent na pierwszej sylabie (KID-nap), więc reguła amerykańska powinna dawać 'kidnaped' z pojedynczym p — a mimo to w praktyce nawet w Stanach Zjednoczonych zdecydowanie dominuje 'kidnapped' z podwojonym p, forma bardziej 'brytyjska' niż logika Webstera by nakazywała. Podobnie 'worship' (WOR-ship) w Wielkiej Brytanii regularnie daje worshipped, a w Stanach Zjednoczonych oba warianty, worshipped i worshiped, współistnieją bez wyraźnej dominacji jednego. To dobra ilustracja ogólniejszej prawdy o każdej reformie ortograficznej: raz utrwalony w powszechnym użyciu zwyczaj pisowniany potrafi przetrwać nawet wtedy, gdy jest sprzeczny z logicznym systemem, który go formalnie zastąpił — bo w końcu to zwyczajowe użycie, nie reguła w podręczniku, decyduje o tym, co wygląda 'poprawnie' dla przeciętnego czytelnika.
Kiedy używamy
- Formalna korespondencja i teksty pisane z myślą o odbiorcy brytyjskim/commonwealthowym: travelled, travelling, traveller, cancelled, modelling, signalled.
- Formalna korespondencja i teksty pisane z myślą o odbiorcy amerykańskim: traveled, traveling, traveler, canceled, modeling, signaled.
- Słowa z akcentem na ostatniej sylabie zachowują się identycznie w obu odmianach: control → controlled/controlling, expel → expelled/expelling, rebel → rebelled/rebelling.
- Konsekwencja w obrębie jednego tekstu ważniejsza niż wybór konkretnej odmiany — mieszanie brytyjskiej i amerykańskiej pisowni w tym samym dokumencie razi bardziej niż konsekwentny wybór jednej z nich.
Kluczowe przykłady
travelled vs traveledNoah WebsterBritish vs American spellingkidnapped exception
Przykłady
British: The tour operator cancelled the trip after the traveller fell ill.
Brytyjski: Organizator wycieczki odwołał wyjazd, gdy podróżny zachorował.
American: The tour operator canceled the trip after the traveler fell ill.
Amerykański: Organizator wycieczki odwołał wyjazd, gdy podróżny zachorował.
The suspect was accused of having kidnapped the boy near the harbour — the double p survives on both sides of the Atlantic.
Podejrzanego oskarżono o porwanie chłopca w pobliżu portu — podwójne p przetrwało po obu stronach Atlantyku.
Whatever the spelling, the plane was controlled, not controled — nobody doubts that one.
Bez względu na pisownię, samolot był kontrolowany (controlled), nie 'controled' — co do tego nikt się nie spiera.
I before E, except after C — historyczny bałagan za rymowanką
I before E, except after C — and the historical mess behind the mnemonic
Zasady
Co właściwie mówi rymowankaPokolenia uczniów w krajach anglojęzycznych recytowały rymowankę 'i before e, except after c' — dla dźwięku /iː/ (jak w 'see') litera 'i' poprzedza 'e' (believe, achieve, niece, field, piece, thief), z wyjątkiem sytuacji, gdy przed dwuznakiem stoi litera 'c' — wtedy kolejność się odwraca i mamy 'ei' (receive, deceive, ceiling, conceit, perceive). Zasada od razu ujawnia swoje granice w samym sformułowaniu: dotyczy wyłącznie dźwięku /iː/, więc od razu wypada z niej cała rodzina słów, w których 'ei' albo 'ie' brzmi zupełnie inaczej.
Skąd się w ogóle wzięły te dwuznaki: normandzcy skrybowie i łacińskie czasowniki na -cipereStaroangielski nie znał tego problemu w ogóle — nie miał tych dwuznaków w dzisiejszej roli. Digrafy 'ie' i 'ei' pojawiły się w angielskim głównie za sprawą fali zapożyczeń z francuskiego normandzkiego po podboju Wilhelma Zdobywcy w 1066 roku, kiedy setki słów z łacińskiego rdzenia trafiły do angielszczyzny przez pośrednictwo starofrancuskiej ortografii. Rodzina czasowników na receive, deceive, conceive, perceive wywodzi się z łacińskiego -cipere (brać, chwytać — ten sam rdzeń co w 'capture'), które w starofrancuskim regularnie dawało formy na -cev-/-ceiv-, i tę francuską konwencję pisowni zapożyczono razem ze słowem, nie tylko z jego znaczeniem. Z kolei rodzina believe, grief, piece, field ma rodowód w dużej mierze rdzennie germański (staroangielskie belēfan, ze zmienioną z czasem pisownią pod wpływem tej samej francuskiej mody na dwuznaki), albo trafiła inną drogą zapożyczenia z francuskiego, w której konwencja pisowni była odwrotna. 'Wyjątek po c' nie jest więc żadną regułą fonetyczną w sensie ścisłym — to fosylizowany, przypadkowy ślad tego, którą z dwóch równoległych francuskich konwencji ortograficznych przyjął akurat dany zestaw zapożyczeń, głównie w zależności od tego, czy trafiły do angielskiego jako gotowe słowa łacińsko-francuskie (receive), czy jako słowa o starszym, bardziej zadomowionym rodowodzie (believe).
Dlaczego mnemonik zawodzi tak częstoPopularna wersja rymowanki jest okrojona i nadużywana daleko poza jej właściwy zakres, stąd notoryczne potknięcia native speakerów na słowach takich jak weird, seize, either, neither, leisure, protein, caffeine, species, society, science, sufficient, ancient — żadne z nich nie łamie oryginalnej zasady, bo żadne z nich nie realizuje w tym miejscu czystego dźwięku /iː/ w kontekście, którego rymowanka w ogóle dotyczy (either/neither wymawia się na dwa sposoby regionalnie, ale nigdy jako prosty odpowiednik 'see'; science i sufficient mają zupełnie inną strukturę sylabiczną z 'ie' rozdzielonym na dwie sylaby, nie jako jeden dwuznak). Niektórzy nauczyciele dokładają do rymowanki drugą część — '...or when sounded as A, as in neighbor and weigh' — by objąć też słowa, gdzie 'ei' brzmi jak /eɪ/ (reign, vein, eight, weigh, neighbour), ale nawet ta rozszerzona wersja nie ratuje weird ani seize, które nie pasują do żadnego z dwóch wariantów.
Dlaczego to inny rodzaj reguły niż poprzednie cztery punkty tego tematuWarto na koniec zauważyć zasadniczą różnicę między tą regułą a wszystkim, co było wcześniej w tym temacie: podwajanie spółgłoski, zanik niemego e i zmiana y na i to reguły PRODUKTYWNE — stosujemy je za każdym razem, gdy tworzymy nową formę gramatyczną znanego słowa (każdy czasownik regularny w czasie przeszłym, każdy przymiotnik w stopniu wyższym). Zasada 'i przed e' nie jest produktywna w tym sensie — nie tworzy nowych form, tylko opisuje (niedoskonale) pisownię już istniejących, gotowych rdzeni wyrazowych, zapamiętanych jako całość. To dlatego współczesne poradniki stylistyczne coraz częściej radzą, by zamiast polegać na zawodnym mnemoniku, po prostu zapamiętać sprawiające trudność słowa pojedynczo, tak jak zapamiętuje się nieregularne czasowniki — bo z fonetycznego punktu widzenia to właśnie czym one są: skamieniałymi, nieregularnymi śladami dawnych, konkurencyjnych konwencji zapożyczania słów, a nie żywą, wciąż działającą regułą tworzenia nowych form.
Kiedy używamy
- Dźwięk /iː/ bez poprzedzającego c: piece, believe, field, niece, thief, achieve, grief, relief, chief.
- Dźwięk /iː/ po literze c: receive, deceive, conceive, perceive, ceiling, conceit, receipt.
- Dźwięk /eɪ/ zapisywany jako ei (rozszerzona wersja rymowanki): neighbour, weigh, eight, reign, vein, sleigh.
- Klasyczne wyjątki spoza zasięgu obu wersji rymowanki, do zapamiętania osobno: weird, seize, either, neither, leisure, protein, caffeine, science, sufficient, ancient, society, species.
Kluczowe przykłady
believe vs receivei before eNorman French spellingweird exception
Przykłady
I believe she deceived the whole committee about the receipt.
Uważam, że oszukała całą komisję w sprawie paragonu.
It was a weird kind of grief — neither sudden nor entirely unexpected.
To był dziwny rodzaj żalu — ani nagły, ani całkiem niespodziewany.
Their neighbour claimed to have seized the strange package on the porch.
Ich sąsiad twierdził, że przechwycił dziwną paczkę na ganku.
Science, conveniently, breaks the rule it is so often used to illustrate.
Słowo science, jak na złość, łamie regułę, którą tak często się ilustruje.