🤔 Pytajnik + bezokolicznik
Wybierz element z listy, żeby zobaczyć zasady, kiedy się go używa, i przykłady.
Uzupełniasz lukę poprawną odpowiedzią — ta sama zasada oceny pisowni co przy słówkach (drobne literówki są tolerowane).
Pytajnik + bezokolicznik po czasownikach — bezokolicznik deliberatywny (know, wonder, decide, ask, show...)
Question word + infinitive after verbs — the deliberative infinitive
Zasady
Konstrukcja, której staroangielski jeszcze nie znałGdyby cofnąć się do najstarszych zabytków angielszczyzny, do kazań Ælfryka czy do Beowulfa, próżno by szukać zdania w rodzaju „ic nat hwæt to donne” w znaczeniu „nie wiem, co robić”. Staroangielski, język bogaty w odmianę i elastyczny w szyku, wyrażał niepewność co do właściwego działania inaczej — najczęściej pełnym zdaniem podrzędnym z czasownikiem w trybie łączącym (subjunctive), czymś bliższym dzisiejszemu „nie wiem, co bym zrobił”. Konstrukcja pytajnik + bezokolicznik, tak dziś oczywista i tak często ćwiczona przez uczniów na lekcjach angielskiego, jest w istocie stosunkowo młodym nabytkiem języka — pojawia się w tekstach średnioangielskich, u Chaucera i jego współczesnych, w XIV wieku, i to właśnie wtedy zaczyna się utrwalać jako w pełni produktywny wzorzec gramatyczny. Historycy języka angielskiego zwracają uwagę na uderzającą zbieżność czasową: ten sam okres to szczyt dwujęzyczności elit wykształconych Anglii, gdzie francuski anglo-normański od 1066 roku przez ponad trzysta lat był językiem dworu, prawa i administracji, a angielski językiem codziennej mowy ludu. Starofrancuski zaś od wieków posługiwał się dokładnie tym samym wzorcem z ogromną swobodą — „je ne sais que faire” (nie wiem, co robić), „il ne savait où aller” (nie wiedział, dokąd pójść) — jako naturalnym, wręcz nawykowym sposobem wyrażania wahania. Trudno o przypadek, w którym motyw kontaktu językowego rysowałby się wyraźniej: dwujęzyczni pisarze i mówcy, poruszający się swobodnie między dwoma systemami gramatycznymi, przenieśli do angielskiego strukturę, która w ich drugim języku była czymś zupełnie oczywistym.
Dlaczego akurat bezokolicznik z 'to', a nie forma na -ingZrozumienie tej konstrukcji wymaga cofnięcia się jeszcze dalej, do samej natury angielskiego 'to' przed czasownikiem. W staroangielskim to nie była pusta cząstka gramatyczna, lecz w pełni znaczący przyimek kierunkowy — 'do, ku, w stronę' — a bezokolicznik, do którego się przyczepiał, miał osobną, odmienioną formę celownikową zakończoną na -enne lub -anne (np. tō donne, 'w celu robienia'). Ta konstrukcja, zwana bezokolicznikiem celowym (purposive infinitive), od zawsze służyła do wskazywania zamiaru, celu, kierunku działania — czegoś, co ma się wydarzyć, a nie czegoś, co już zaszło. Kiedy więc angielszczyzna średniowieczna szukała sposobu na wyrażenie deliberacji („jaka jest właściwa czynność do wykonania?”), sięgnęła po narzędzie, które od stuleci specjalizowało się dokładnie w nazywaniu czynności zamierzonej, niezrealizowanej, celowej — bezokolicznik z 'to' pasował do tej roli semantycznie idealnie, znacznie lepiej niż forma na -ing, która w międzyczasie wyspecjalizowała się w czymś innym: w nazywaniu czynności jako trwającego, uchwytnego faktu lub nawyku ('swimming is good for you', 'I enjoy reading'). Rzeczownik odczasownikowy na -ing opisuje czynność jako coś, co się dzieje albo zwyczajowo się robi; bezokolicznik z 'to' opisuje czynność jako cel, zamiar, kierunek — i to właśnie dlatego 'I don't know what to do' brzmi naturalnie, a 'I don't know what doing' jest po prostu niegramatyczne: obie formy niosą zupełnie inny ładunek znaczeniowy, wypracowany setki lat wcześniej, na długo zanim ktokolwiek zestawił je z pytajnikiem.
Kto jest podmiotem bezokolicznika, którego nigdy nie widaćW zdaniu 'I don't know what to do' bezokolicznik 'to do' nie ma własnego, wypowiedzianego podmiotu — a mimo to każdy rodzimy użytkownik języka bezbłędnie wie, że chodzi o działanie osoby mówiącej ('what I should do'). Ten niewidzialny podmiot lingwiści nazywają kontrolowanym podmiotem pustym (ukrytym „PRO”) — jest on obecny w strukturze zdania, tylko nigdy nie zostaje wypowiedziany, a jego tożsamość wynika logicznie z reszty zdania. Co ciekawe, to, KTO kontroluje ten niewidzialny podmiot, zależy od konkretnego czasownika głównego, i wcale nie zawsze jest to podmiot całego zdania. Po czasownikach takich jak know, wonder, decide, forget, remember kontrolerem jest podmiot zdania głównego: w 'I decided what to wear' to JA decyduję i to JA będę nosić ubranie. Ale po czasownikach komunikacji skierowanej do kogoś, takich jak show, tell, teach, kontrolerem bywa dopełnienie, nie podmiot: w 'She showed me how to use the machine' to nie ONA ma obsługiwać maszynę, lecz JA — 'me' jest tym, kto ma wykonać czynność 'use'. Ta subtelna, rzadko tłumaczona na lekcjach różnica nie jest przypadkowa — wynika z logiki samych czasowników: 'decide' opisuje wewnętrzny proces myślowy podmiotu dotyczący jego własnego działania, podczas gdy 'show' czy 'teach' z natury rzeczy kierują wiedzę OD jednej osoby DO drugiej, więc to odbiorca instrukcji staje się tym, kto ma coś zrobić.
Dlaczego nie każdy czasownik niepewności to akceptujeKonstrukcja pytajnik + bezokolicznik pojawia się tylko po ograniczonej, choć całkiem licznej grupie czasowników — know, wonder, decide, ask, show, explain, forget, remember, learn, teach, tell, discover, find out, understand — i wszystkie one łączy jeden wspólny mianownik semantyczny: opisują stan wiedzy, poznania lub przekazu wiedzy dotyczącej WŁAŚCIWEGO, ODPOWIEDNIEGO sposobu działania, nie zaś samo pragnienie czy życzenie. Dlatego 'I want what to do' czy 'I hope what to say' są rażąco niegramatyczne, mimo że 'want' i 'hope' też wyrażają jakiś stosunek do przyszłego działania — różnica polega na tym, że 'want' i 'hope' mówią o POŻĄDANIU pewnego rezultatu, a nie o wahaniu co do TOŻSAMOŚCI właściwego działania. 'Decide', 'know', 'wonder' z kolei z natury zakładają istnienie pewnego zestawu możliwości, spośród których trzeba wybrać tę słuszną — a to dokładnie ten mentalny scenariusz deliberacji bezokolicznik z pytajnikiem najlepiej oddaje. Ten sam schemat myślowy wyjaśnia też, dlaczego czasowniki percepcji zmysłowej (see, hear, notice) nigdy nie łączą się z tą konstrukcją: percepcja rejestruje fakty, a nie waha się między możliwościami.
Kiedy używamy
- Najczęstsze czasowniki wprowadzające: know, wonder, decide, ask, show, explain, forget, remember, learn, teach, tell somebody, discover, find out, understand, figure out — wszystkie dotyczą wiedzy o WŁAŚCIWYM sposobie działania, nie samego pragnienia czy nadziei.
- Bezokolicznik nigdy nie ma własnego podmiotu wypowiedzianego wprost — kontroluje go albo podmiot zdania głównego (I decided what to wear — ja będę nosić), albo jego dopełnienie (She showed me how to use it — ja mam użyć).
- which + rzeczownik + bezokolicznik pojawia się, gdy wybór dotyczy ograniczonej, znanej liczby opcji: I can't decide which dress to wear (mam przed sobą konkretne sukienki do wyboru) — kontrastuje to z ogólnym what, które nie zakłada żadnego zamkniętego zbioru.
- whom bywa używane zamiast who w rejestrze formalnym, zwłaszcza bezpośrednio po przyimku: I didn't know whom to ask — w mowie potocznej niemal zawsze zastępowane przez who, nawet po przyimku przeniesionym na koniec (I didn't know who to ask).
- Bezokolicznik bierny jest w pełni naturalny w tej konstrukcji, gdy podmiot logiczny jest nieistotny lub nieznany: I don't know what to be done first (rzadziej) vs. znacznie częstsze what needs to be done first — w praktyce bierna forma bezokolicznika deliberatywnego bywa dziś rzadka i często zastępowana przez inne konstrukcje modalne.
Kluczowe przykłady
tō donnepurposive infinitiveje ne sais que fairePRO controldeliberative infinitivewhich dress to wear
Przykłady
After three job offers landed on the same day, she genuinely didn't know which one to accept.
Kiedy tego samego dnia dostała trzy oferty pracy, naprawdę nie wiedziała, którą przyjąć.
The old sailor taught his grandson how to read the sky before a storm.
Stary marynarz nauczył wnuka, jak odczytywać niebo przed burzą.
Nobody ever showed me how to fold a fitted sheet properly, and I've given up trying.
Nikt mnie nigdy nie nauczył, jak porządnie złożyć prześcieradło na gumkę, więc przestałam próbować.
He froze at the podium, having completely forgotten what to say next.
Zamarł przy mównicy, bo zupełnie zapomniał, co powiedzieć dalej.
Whether + bezokolicznik — i dlaczego 'if' nigdy tak nie może
Whether + infinitive — and why 'if' can never follow it
Zasady
Zaimek, który pytał 'który z dwóch', zanim stał się spójnikiemWhether ma rodowód zupełnie inny niż mogłoby się wydawać komuś, kto zna je tylko jako cichy synonim if. Wywodzi się ze staroangielskiego hwæðer — formy zbudowanej z pytajnika hwā ('kto') oraz przyrostka porównawczego -ðer, dokładnie tego samego, który widać w other, either, neither. Ten przyrostek w językach germańskich od zawsze służył do tworzenia form porównawczych między DWIEMA rzeczami — stąd hwæðer znaczyło dosłownie 'który z dwóch', tak jak łacińskie uter pytało 'który z dwóch' w opozycji do quis, pytającego po prostu 'kto' bez ograniczenia liczby. W staroangielskim hwæðer było więc prawdziwym zaimkiem — mogło samodzielnie zastępować rzeczownik, jak w zwrotach typu hwæðer þara twega, 'który z tych dwóch'. Formalnie rzecz biorąc, whether ma więc w swoim rodowodzie status gramatyczny bliski what, who, which — a nie if. To rozróżnienie, pozornie czysto historyczne, ma dziś bardzo konkretną, praktyczną konsekwencję składniową.
if — spójnik, który nigdy nie był niczym więcejif, ze staroangielskiego gif, od samego początku swojego istnienia było wyłącznie spójnikiem — słowem, którego jedynym zadaniem jest wprowadzenie całego zdania podrzędnego warunkowego, zawsze z własnym podmiotem i odmienionym czasownikiem: if it rains, if she comes, if I had known. if nigdy, na żadnym etapie historii języka, nie funkcjonowało jako samodzielny zaimek czy rzeczownik zdolny 'nazwać' jakąś rzecz czy wybór — nie ma więc niczego, do czego bezokolicznik mógłby się przyczepić, gdy stoi bezpośrednio po if. whether natomiast, dzięki swojej pierwotnej naturze pytającego zaimka wyboru, mogło z czasem stanąć na czele frazy bezokolicznikowej dokładnie tak samo, jak robią to what, who czy which w poprzedniej sekcji — bo z gramatycznego punktu widzenia whether to go jest strukturalnie tym samym typem frazy co what to do: pytajnik-zaimek + bezokolicznik, tworzące razem jednostkę nominalną. if to go nie jest więc błędem stylistycznym, który z czasem 'się przyjmie' — jest strukturalną niemożliwością wynikającą z tego, czym if zawsze było i czym nigdy nie było.
whether... or (not) — echo pierwotnego znaczenia 'który z dwóch'Pierwotne znaczenie 'który z dwóch' wciąż pobrzmiewa wyraźnie we współczesnym whether to go or stay, whether to laugh or cry — struktura naturalnie domaga się dwóch przeciwstawnych opcji, dokładnie tak jak robiła to tysiąc lat temu. or not może stanąć zarówno tuż po whether (whether or not to go), jak i na końcu całej frazy (whether to go or not) — pierwsza pozycja brzmi nieco bardziej formalnie i podkreśla samą binarność wyboru, druga jest dziś częstsza w mowie potocznej i kładzie nacisk na czynność. Co ciekawe, whether z czasem rozluźniło swój ścisły związek z liczbą dwa — we współczesnym języku równie dobrze można powiedzieć I can't decide whether to have pizza, sushi or a salad, wymieniając trzy opcje, choć purystyczni gramatycy XVIII i XIX wieku upierali się, że dla wyboru spośród więcej niż dwóch możliwości należy używać wyłącznie which. Ta różnica dziś praktycznie zanikła w mowie codziennej, choć w rejestrze formalnym which nadal bywa preferowane przy wielu opcjach.
Rejestr i miejsce whether wśród innych zdań podrzędnychwhether to jest formą wyjątkowo uniwersalną pod względem rejestru — pojawia się równie naturalnie w rozmowie przy kolacji (I can't decide whether to order dessert), jak i w oficjalnym dokumencie firmowym (The board will vote on whether to approve the merger). Warto pamiętać, że w pełnym zdaniu podrzędnym (nie-bezokolicznikowym) whether i if bywają wymienne po czasownikach typu wonder, ask, know (I wonder whether/if it will rain), ale ta wymienność natychmiast znika, gdy w grę wchodzi bezokolicznik — właśnie dlatego, że tylko w pełnym zdaniu whether i if pełnią tę samą funkcję spójnika wprowadzającego pytanie zależne, a bezokolicznik wymaga czegoś więcej niż zwykłego spójnika: wymaga zaimka zdolnego samodzielnie unieść na sobie całą frazę nominalną.
Kiedy używamy
- whether + bezokolicznik zawsze wyraża wahanie między dwiema (rzadziej kilkoma) możliwościami: I can't decide whether to accept the job offer.
- if NIGDY nie łączy się z bezokolicznikiem — poprawnie wyłącznie whether to go, nigdy if to go — to nie kwestia stylu, lecz twarda niemożliwość strukturalna wynikająca z tego, że if nigdy nie było zaimkiem.
- or (not) domyka binarny wybór: whether to stay or leave, whether or not to tell her, whether to resign or not — pozycja not zmienia nieco akcent zdania, nie jego poprawność.
- Najczęstsze czasowniki wprowadzające: decide, wonder, know, discuss, consider, debate, think about, be unsure + whether to.
- W rejestrze formalnym (dokumenty, raporty, obrady) whether to jest zdecydowanie preferowane nad potocznym if to think about — choć to drugie jest niegramatyczne z bezokolicznikiem, więc w praktyce nie ma tu żadnej konkurencji, jedynie whether pozostaje jedyną poprawną opcją.
Kluczowe przykłady
hwæðerktóry z dwóchgifwhether to or notbinarny wybórif to (niepoprawne)
Przykłady
The committee spent two hours debating whether to postpone the launch or push ahead regardless.
Komitet spędził dwie godziny na debacie, czy odłożyć premierę, czy mimo wszystko ruszyć naprzód.
I still haven't decided whether to tell him the truth or just let it go.
Wciąż nie zdecydowałam, czy powiedzieć mu prawdę, czy po prostu odpuścić.
She stood at the fork in the trail, genuinely unsure whether to go left towards the village or right towards the ridge.
Stała na rozwidleniu szlaku, naprawdę nie wiedząc, czy iść w lewo do wioski, czy w prawo w stronę grani.
We're still weighing up whether to renovate the old kitchen or sell the flat as it is.
Wciąż zastanawiamy się, czy wyremontować starą kuchnię, czy sprzedać mieszkanie w obecnym stanie.
Bezokolicznik z pytajnikiem jako podmiot, po przyimku i po rzeczowniku
Wh-infinitive as subject, after a preposition, and after a noun
Zasady
Rzeczownik odczasownikowy sprzed tysiąca lat, wciąż aktywnyBy zrozumieć, jak coś tak z pozoru czasownikowego jak bezokolicznik może pełnić funkcję podmiotu zdania — 'How to solve this problem is unclear' — trzeba cofnąć się do samej natury staroangielskiego bezokolicznika. Nie był on czystym czasownikiem w dzisiejszym rozumieniu, lecz formą hybrydową, na wpół rzeczownikową: odmieniał się przez przypadek (mianownik -an, celownik -enne/-anne) dokładnie jak rzeczownik, mógł więc od zawsze pełnić funkcje zarezerwowane dla rzeczowników — w tym funkcję podmiotu zdania, jak w archaicznych konstrukcjach typu tō libbanne is god, w przybliżeniu 'żyć jest dobrze'. Ta nominalna natura bezokolicznika nigdy w pełni nie zanikła — przetrwała do dziś w zdaniach w rodzaju To err is human, to forgive divine. Kiedy więc w średniowieczu ukształtowała się już złożona jednostka 'pytajnik + bezokolicznik' (what to do, how to react), odziedziczyła ona po swoim rdzeniu — samym bezokoliczniku — całą tę zdolność do zachowywania się jak porządny rzeczownik. Innymi słowy: skoro to do mogło być podmiotem, a what to do jest zbudowane wokół to do, nic dziwnego, że what to do również może być podmiotem — cała fraza dziedziczy nominalny status po swoim bezokolicznikowym jądrze.
Fraza, która potrafi zastąpić dowolny rzeczownikGdy fraza pytajnik + bezokolicznik ('what to do', 'how to proceed', 'which one to choose') skrystalizowała się jako w pełni zgramatykalizowana jednostka nominalna, zaczęła zachowywać się dokładnie tak, jak każda inna fraza rzeczownikowa w zdaniu — bo z punktu widzenia składni angielskiej niczym się od zwykłego rzeczownika nie różni. Może więc pełnić funkcję podmiotu (How to spend the prize money is entirely up to the winner), dopełnienia po przyimku (She gave us advice on how to prepare), a nawet dopełnienia rzeczownika abstrakcyjnego, zwłaszcza takiego, który sam w sobie oznacza pytanie, decyzję czy wątpliwość — the question of what to do, no idea where to go, a dilemma about who to tell, a decision on whether to sell. Ten wzorzec jest szczególnie produktywny właśnie po rzeczownikach oznaczających niepewność lub proces decyzyjny (question, dilemma, decision, idea, advice, choice, doubt) — logiczna konsekwencja tego, że sama fraza pytajnik + bezokolicznik z natury niesie ładunek niepewności czy deliberacji, więc naturalnie 'pasuje' semantycznie do rzeczowników tej samej rodziny znaczeniowej.
Formalny relikt: przyimek postawiony tuż przed pytajnikiemW rejestrze wyjątkowo formalnym, literackim lub prawniczym można natrafić na konstrukcję, w której przyimek zostaje postawiony bezpośrednio przed pytajnikiem, tworząc frazę w rodzaju a tool with which to work, a place in which to live, nothing with which to defend himself. Jest to spadek po dawnym, znacznie bardziej rozpowszechnionym zwyczaju nieprzenoszenia przyimka na koniec zdania — tym samym, który dziś przetrwał głównie w formalnych zdaniach względnych (the house in which I live, obok potocznego the house (which) I live in). W codziennej, żywej angielszczyźnie ten wzorzec niemal całkowicie ustąpił miejsca prostszej strukturze z przyimkiem przesuniętym na koniec: a tool to work with, a place to live (in), nothing to defend himself with — i to właśnie ta druga, nieformalna wersja dominuje dziś w mowie i w większości tekstów pisanych, podczas gdy wersja z przestawionym przyimkiem ogranicza się do stylu podniosłego, akademickiego lub celowo archaizującego.
Dlaczego ta konstrukcja jako podmiot brzmi dziś nieco podniośleChoć gramatycznie w pełni poprawne i zrozumiałe, zdania z wh-bezokolicznikiem w roli podmiotu (Where to go on holiday was the biggest question of the summer) niosą dziś wyraźnie bardziej formalny, niemal aforystyczny ton niż ich odpowiedniki z pełnym zdaniem podrzędnym (Where we should go on holiday was the biggest question) czy z prostym przeformułowaniem (Deciding where to go on holiday was the biggest question). Wynika to z ogólnej tendencji współczesnej angielszczyzny mówionej do unikania długich, złożonych fraz nominalnych w pozycji podmiotu — zjawiska, które lingwiści określają jako 'end weight' (dążenie do przesuwania cięższych, bardziej złożonych elementów zdania bliżej jego końca). Dlatego w swobodnej rozmowie częściej usłyszymy It wasn't clear how to solve the problem (z podmiotem it i przesunięciem właściwej treści na koniec) niż How to solve the problem wasn't clear — ta druga wersja, choć poprawna, brzmi jak z eseju, przemówienia lub tytułu poradnika, nie jak potoczna wymiana zdań.
Kiedy używamy
- Wh-bezokolicznik jako podmiot brzmi formalnie i literacko: How to spend the prize money is entirely up to the winner — w mowie potocznej częściej zastępowany przez It's up to the winner how to spend the prize money.
- Po przyimku (on, about, of) wh-bezokolicznik jest bardzo częsty i naturalny w każdym rejestrze: advice on how to prepare, no idea about what to do, uncertain of who to trust.
- Po rzeczownikach abstrakcyjnych oznaczających pytanie/decyzję/wątpliwość: the question of what to do, a dilemma about who to tell, a decision on whether to sell, doubts about how to proceed.
- Formalny wariant z przyimkiem przed pytajnikiem (a tool with which to work) ogranicza się do stylu podniosłego — w codziennej angielszczyźnie naturalniejsze jest przesunięcie przyimka na koniec (a tool to work with).
- W mowie potocznej wh-bezokolicznik jako podmiot bywa unikany na rzecz konstrukcji z it jako podmiotem pozornym: zamiast What to wear wasn't obvious częściej It wasn't obvious what to wear.
Kluczowe przykłady
tō libbanneend weightthe question of what to doa tool with which to workprzyimek na końcunominalizacja bezokolicznika
Przykłady
How to break the news to her parents was something he'd been dreading for weeks.
To, jak przekazać tę wiadomość jej rodzicom, było czymś, czego obawiał się od tygodni.
The council never really settled the question of where to build the new library.
Rada tak naprawdę nigdy nie rozstrzygnęła kwestii, gdzie zbudować nową bibliotekę.
After the storm, they had no shelter to sleep in and nothing with which to build one.
Po burzy nie mieli żadnego schronienia do spania ani niczego, z czego mogliby je zbudować.
There was a real dilemma about who to tell first — her mentor or the board.
Był prawdziwy dylemat co do tego, komu powiedzieć najpierw — mentorowi czy zarządowi.
Bezokolicznik z pytajnikiem a pełne zdanie podrzędne: kontrast między możliwym a realnym
Wh-infinitive vs. full wh-clause: a meaning contrast between the possible and the real
Zasady
Czasownik, który nie zna czasu, nie może opisać faktuSercem tego kontrastu jest jedna prosta, ale głęboka prawda o naturze bezokolicznika: nie ma on własnego czasu gramatycznego. 'To do' nie mówi nam, czy dana czynność zdarzyła się w przeszłości, dzieje się teraz, czy dopiero nastąpi — jest formą całkowicie zawieszoną poza osią czasu, nazywającą czynność w sposób abstrakcyjny, oderwany od jakiegokolwiek konkretnego momentu jej zajścia. Właśnie dlatego bezokolicznik z natury rzeczy nie jest w stanie ASERTOWAĆ faktu — stwierdzić, że coś naprawdę się wydarzyło. Może wyłącznie nazwać czynność jako możliwą, zamierzoną, wskazaną czy pożądaną. Kiedy w I know what to do zestawiamy czasownik know z bezokolicznikiem to do, całe zdanie nieuchronnie odczytujemy jako 'znam właściwe, odpowiednie działanie' — czyste wskazanie na hipotetyczny, jeszcze niezrealizowany kurs działania, coś, co lingwiści nazywają znaczeniem irrealis (nie-rzeczywistym). Kiedy natomiast w I know what I did czasownik did niesie pełną informację o czasie i osobie, zdanie automatycznie odczytujemy jako sprawozdanie z faktycznie zaistniałego zdarzenia — znaczenie realis (rzeczywiste). Ta różnica nie jest kwestią stylu ani przypadku doboru słów — wynika bezpośrednio, mechanicznie niemal, z tego, czy czasownik w zdaniu podrzędnym niesie znacznik czasu, czy nie.
Skąd bierze się posmak powinności w bezokolicznikuWarto zauważyć, że I know what to do w praktyce niemal zawsze rozumiane jest jako bliskoznaczne z I know what I should do — bezokolicznik zdaje się nieść ze sobą cichy odcień powinności czy stosowności, choć żaden modal 'should' nie pada w zdaniu. Ten efekt nie jest przypadkowy. Bezokolicznik, pozbawiony własnego czasu i modalności, MUSI zapożyczyć swoje zakotwiczenie znaczeniowe od czasownika głównego, który go wprowadza — a czasowniki typu know, decide, wonder, tell w połączeniu z pytajnikiem z definicji opisują sytuację deliberacji: stan, w którym istnieje pewien zbiór możliwych działań, a mówiący (lub ktoś inny) musi wybrać to WŁAŚCIWE. Skoro cała konstrukcja z gruntu dotyczy wyboru słusznego działania, odbiorca zdania w naturalny sposób dopowiada sobie ten sam odcień powinności, jaki towarzyszyłby jawnemu 'should' — nie dlatego, że gramatyka go tam wstawia, lecz dlatego, że taka jest logika samej sytuacji deliberacji. To subtelne zjawisko wyjaśnia też, czemu zdania w rodzaju Tell me where to sit brzmią niemal identycznie jak Tell me where I should sit, a jednocześnie są krótsze i bardziej ekonomiczne.
Ten sam pytajnik, dwa całkowicie różne pytania w tleZestawienie I don't know what to say i I don't know what I said ujawnia, jak diametralnie różne pytania kryją się za pozornie tym samym pytajnikiem what. Pierwsze zdanie odpowiada na ukryte pytanie 'jakie słowa BYŁYBY odpowiednie?' — pytanie o przyszłość, o wybór, o stosowność. Drugie odpowiada na zupełnie inne pytanie: 'jakie słowa FAKTYCZNIE padły?' — pytanie o pamięć, o fakt już zaistniały. Ta sama zasada rządzi parami where to park / where I parked, who to invite / who I invited, how to fix it / how I fixed it — w każdej parze bezokolicznikowa wersja pyta o właściwe, hipotetyczne działanie, a wersja z czasownikiem odmienionym przez czas pyta o zdarzenie, które faktycznie miało (lub będzie miało) miejsce. Rodzimi użytkownicy języka przełączają się między tymi dwoma znaczeniami błyskawicznie i podświadomie, ale dla osoby uczącej się angielskiego jako obcego to rozróżnienie bywa jednym z najtrudniej przyswajalnych niuansów całej gramatyki angielskiej — właśnie dlatego, że powierzchownie oba typy zdań wyglądają niemal identycznie, a różni je wyłącznie forma jednego czasownika.
Przypadek graniczny: gdy oba znaczenia się zazębiająSą jednak sytuacje, w których granica między tymi dwoma odczytaniami zaciera się i kontekst musi rozstrzygnąć, o co naprawdę chodzi. Zdanie I explained how to fix the printer może w zależności od sytuacji znaczyć zarówno 'wyjaśniłem, jaki jest właściwy sposób naprawy' (instrukcja na przyszłość, deliberatywne), jak i, rzadziej, być luźno rozumiane jako opis udzielonej wcześniej rady bez rozróżniania, czy odbiorca faktycznie coś naprawił. Podobnie zachowują się zdania z czasownikiem show w czasie przeszłym połączonym z bezokolicznikiem — He showed me how to bake bread zawsze odnosi się do przekazanej metody (bezokolicznik, wciąż irrealis, mimo że sama czynność pokazywania jest już faktem przeszłym), nigdy do konkretnego, jednorazowo upieczonego chleba — gdyby chodziło o relację z konkretnego zdarzenia, angielski sięgnąłby po zupełnie inną strukturę, np. He showed me how he baked the bread czy He told me how he'd fixed it, z pełnym zdaniem podrzędnym i czasownikiem odmienionym. Ta konsekwencja — że bezokolicznik po show/tell zawsze opisuje metodę czy zasadę, nigdy jednostkowe zdarzenie — jest kolejnym dowodem na to, jak głęboko zakorzeniona i systematyczna jest różnica między irrealis bezokolicznika a realis pełnego zdania podrzędnego.
Kiedy używamy
- Bezokolicznik (what/where/who/how + to) = działanie hipotetyczne, wskazane, jeszcze niezrealizowane: I know what to do (znam właściwe działanie).
- Pełne zdanie podrzędne z czasownikiem odmienionym = fakt, zdarzenie, które naprawdę zaszło (lub zajdzie): I know what I did / what I'll do (relacja z konkretnego zdarzenia).
- Bezokolicznik nieodmiennie niesie cichy odcień 'should': Tell me where to sit ≈ Tell me where I should sit — nie dlatego, że gramatyka to wymusza wprost, lecz dlatego, że taka jest logika deliberacji.
- Po show/tell + wh-bezokolicznik zawsze chodzi o przekazaną metodę lub zasadę ogólną, nigdy o relację z jednorazowego zdarzenia: He showed me how to bake bread (metoda), nie He showed me how he baked the bread (konkretne zdarzenie, wymaga pełnego zdania).
- W razie wątpliwości najprostszy test: jeśli można bezpiecznie wstawić 'should' bez zmiany sensu, to bezokolicznik jest naturalny; jeśli zdanie opisuje coś, co się już wydarzyło lub na pewno wydarzy, potrzebny jest czasownik odmieniony przez czas.
Kluczowe przykłady
irrealisrealisukryte shouldwhat to say vs what I saidmetoda vs zdarzenietest z should
Przykłady
I finally know what to say to him, though I still don't know what I'll actually say once I'm standing there.
W końcu wiem, co mu powiedzieć, choć wciąż nie wiem, co naprawdę powiem, gdy już tam stanę.
Nobody told me where to park, and nobody ever asked me where I'd parked either.
Nikt mi nie powiedział, gdzie zaparkować, i nikt też nigdy nie zapytał, gdzie zaparkowałem.
My grandmother showed me how to make her dumplings long before I ever tried making them myself.
Babcia pokazała mi, jak robić jej pierogi, na długo zanim sama spróbowałam je zrobić.
He still doesn't know who to blame for the leak, and honestly, neither do I know who leaked it.
Wciąż nie wie, kogo winić za przeciek, i szczerze mówiąc, ja też nie wiem, kto go spowodował.